دانش‌نامه- جهانشاهی، ایرج
جهانشاهی، ایرج

حذف تصاویر و رنگ‌ها  | تاریخ ارسال: ۱۳۸۶/۱۰/۱۱ |  نویسنده: ايران گرگين | 

  ایرج جهانشاهی قاجار (1370-1305) معلم، نویسنده، مترجم و یکی از نامداران ویراستاری ادبیات کودک و نوجوان بود. جهانشاهی بنیان‌گذار و مدیر مسوول مجله‌های کمک آموزش پیک بود که در سال 1353 جایزه‌ی جهانی گسترش فرهنگی را به خود اختصاص دادند. او نخستین کتاب فارسی اول دبستان را به همکاری عباس سیاحی نوشت که تا چند سال پیش تدریس می‌شد. به علاوه، در زمینه آموزش بزرگسالان و انتشار کتاب‌های ویژه‌ی ‌نوسوادان، خدمات شایانی به آموزش و پروش ایران کرد.

  زندگی‌نامه

  ایرج جهانشاهی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شهرهای ملایر و اهواز به پایان رساند و درجه‌ی لیسانس جغرافیا و تعلیم و تربیت را از دانشکده‌ی ادبیات و دانشسرای عالی دریافت کرد. در سال 1338 از موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی دانشگاه تهران درجه‌ی فوق لیسانس گرفت و دوره‌ی یک‌ساله‌ای را نیز در رشته‌ی آموزش بزرگسالان در دانشگاه منچستر انگلستان گذراند. وی همچنین دوره‌‌های کوتاهی را در زمینه‌ی ادبیات کودکان در کشورهای آمریکا، پاکستان و تایلند به مطالعه پرداخت.

  جهانشاهی از سال 1324 در وزارت آموزش و پرورش به کار مشغول شد. او در دبیرستان‌های اهواز و سپس تنها دبیرستان مسجد سلیمان، به نام دانش، ادبیات، تاریخ، جغرافیا، شیمی و گاهی ریاضی درس می‌داد. در آن زمان شرکت نفت هنوز ملی نشده بود و از نظر مالی به دبیرستان دانش کمک می‌کرد. جهانشاهی برای تجهیز آزمایشگاه شیمی مقداری ابزار آزمایشگاهی و مواد شیمییایی تقاضا کرده بود که طی تابستان 1329 به دبیرستان فرستاده شده بودند. در جریان مرتب‌کردن آزمایشگاه و جابه‌جایی یکی از شیشه‌های مخصوص نگهداری محلول‌های شیمیایی، ناگهان انفجاری رخ داد و فضای آزمایشگاه از گار آمونیاک پر شد. در نتیجه، چشم‌های جهانشاهی به شدت آسیب دید و چشم چپ او، که عصب آن بر اثر سقوط از بلندی در کودکی آسیب دیده بود. آسیب دیگری را متحمل شد. این چشم تا پایان عمر او را رنج می‌داد.

  از هجده‌سالگی همکاری با دو سه روزنامه با نام و بی نام را از راه خبرنگاری، نویسندگی، صفحه‌‌آرایی و غلط‌گیری چاپی، آغاز کرد . نخستین کتاب او به نام "گل های وحشی" در سال 1 325 ، وقتی که نوزده‌ساله بود ، منتشر شد. آن کتاب شامل چند قطعه‌ی ادبی و یک داستان کوتاه بود. جهانشاهی از آن هنگام تا 29 تیر ماه 1370 ، که قلبش از تپش ایستاد، در یک عرصه اندیشید ، کار کرد و قلم زد: زبان فارسی و ادبیات کودکان و نوجوانان . بخشی از آثار او در این عرصه آفریده ذهن او، بخشی بازپرداخت و نوشته او و بخشی نیز به سرپرستی و ویراستاری او بوده است.

  از سال 1328 تا 1338 که جهانشاهی در فرهنگ خوزستان کار می‌کرد، فعالیت‌های پراکنده‌ای نیز در کار نوشتن داشت. انتشار "سالنامه فرهنگ خوزستان" و "سالنامه فرهنگ مسجد سلیمان" از کارهای این دوره اوست. پس از آن در تهران، هنگامی که معاون اداره کل آموزش بزرگسالان بود کتاب راهنمای خدمت در ده را نوشت و از پایه گذاران تألیف نوشته‌هایی شد که بعد به صورت چهارده کتاب زیر عنوان بخوانیم و بنویسیم و بخوانیم و باسواد شویم برای پیکار با بی سوادی منتشرکرد.

  جهانشاهی در سال 1346 کار مهم دیگری را سامان بخشید آن نوشتن کتاب فارسی اول دبستان با همکاری عباس سیاحی بود. او درباره خط زمینه نظراتی داشت که به طور کامل با شیوه‌‌ی شادروان باغچه‌بان جور در نمی‌آمد. اما با حل اختلاف این دو صاحب‌نظر ، روشی در آموزش الفبای فارسی پدید آمد که تلفیقی از روش باغچه‌بان و جهانشاهی بود. این کتاب را برادرش، فریدون جهانشاهی که هنرمندی توانا و کارشناس چاپ است، به روشی تازه نوشت و تصویرسازی کرد. این کتاب تا چند سال پیش در دبستان‌‌ها تدریس می‌شد و در واقع ببش‌تر کسانی که خواندن و نوشتن را در دبستان آموخته‌اند، به خاندان جهانشاهی مدیون هستند.

  پیک‌های آموزش

  در سال 1343 مرکز تهیه‌‌ی خواندنی‌ها برای نوسوادان تأسیس شد. جهانشاهی از پایه‌گذاران این مؤسسه بود که چند سال بعد مرکز انتشارات آموزشی نام گرفت. از کارهای برجسته‌‌ی آن مرکز ، که او مدیر و مسئول آن بود، انشار مجله‌های پیک بود. نخست پیک دانش آموز به شکل آزمایشی در دی ماه 1343 منتشر شد. پس از آن که این مجله با اقبال خوانندگان خردسالش مواجه شد، به ترتیب پیک‌های دیگر تولد یافتند: پیک نوآموز، پیک کودک، پیک معلم، پیک نوجوانان، پیک جوانان.

  مجله‌های پیک تحول و بنیادی نو در آموزش کمک‌‌درسی بود. هنر جهانشاهی این بود که مطالب آموزنده، علمی و تربیتی را به صورتی شاد و زنده در اختیار کودکان و نوجوانان می‌گذاشت. مطالب مجله‌ها با دقت و وسواس فراهم می‌شد. این دقت و وسواس نه تنها در مضمون نوشته که در بیان آن نیز بود. جهانشاهی در زمینه سادگی و مفهوم بودن مطالب عقیده خاصی داشت. جهانشاهی تلاش می‌کرد واژه‌های کتاب‌‌های درسی هر گروه سنی، مبنای مقاله‌ها‌ی مجله‌های پیک باشد. او توصیه کرده بود واژه‌ها و ساختارهای سخن مجله‌ها باید طوری باشد که همه کودکان ایرانی، از کرد و بلوچ و آذربایجانی بتوانند راحت و آسان از آن سر در بیاورند و در نتیجه ‌ زبان فارسی را که زبان مشترک و ملی همه‌ی ایرانیان است با علاقه و آرامش بیاموزند.

  جهانشاهی از فوت و فن کار چاپ به خوبی آگاه بود. این آگاهی همراه با دقت نظر در مرکز انتشارات بر همه‌‌ی همکارانش معلوم بود. از نخستین مرحله‌‌ی طرح مطالب تا آخرین مرحله‌های آماده‌سازی و چاپ، با دلسوزی بر کارها نظارت داشت. دقت نظر او سبب می‌شد که گاهی پس از چندین بار تصحیح مطالب وقتی که مجله برای امضای نهایی پیش او برده می‌شد با مروری دقیق یکی دو غلط چاپی بیابد که از زیر دست سردبیر در رفته بود. دوست و همکاری که خود را مردی ادیب و فرهنگ‌شناس است می‌گفت: من و معاونم با چهار چشم خود غلط‌ها را جا می‌انداختیم و جهانشاهی با نیم چشم خود آن‌ها را می گرفت!

  جهانشاهی گذشته از آن که مدیر و مسئول همه‌مجله‌های پیک بود، سردبیری پیک نوآموز را هم بر عهده داشت. بیشتر مطالب این مجله را که برای دانش‌آموزان کلاس‌های دوم و سوم دبستان منتشر می‌شد ، خودش تهیه می‌کرد و می‌نوشت. تنوع نوشته‌ها، زبان ساده و بیان مهرآمیز مجله، برای بچه‌‌هایی که تازه خواندن و نوشتن را یاد گرفته بودند ، دلنشین و جاذب بود. این نکته کوتاه از حکایتی به نام نشانه‌های بهار و دوستی نمونه‌ای از نثر او در پیک نوآموز است: " من به اتاق پدربزرگ رفتم. پدربزرگ داشت نماز می‌خواند. من جلو در ایستادم. پدریزرگ مرا ندید. صورتش پیر و خسته بود. موهایش مثل برف سفید بود. آفتاب از پنجره به صورتش می‌تابید. نمی‌دانم در صورت او چه دیدم. ناگهان باز یاد مریم و عروسکش افتادم. دلم لرزید. حالی پیدا کردم که نمی‌توانم آن را برایتان شرح بدهم. گریه‌ام گرفت."

  ویراستار کودک و نوجوان

  پس از انقلاب دوره شکوفاتری در کارهای جهانشاهی آغاز شد. جهانشاهی در سال 1358 به درخواست خودش بازنشسته شد و رهایی از کارهای اداری به او فرصتی مغتنم داد تا با شور و آزادی بیشتر به تألیف و ترجمه و ویراستاری بپردازد. او در این زمینه چند کار اساسی کرد. تدوین فرهنگ‌نامه‌ای برای کودکان و نوجوانان ایرانی، آرزوی بزرگی بود که با پیوستن جهانشاهی به شورای کتاب کودک و پذیرش سرویراستاری این مجموعه و دعوت از بزرگانی چون شادروان محمود محمودی، زنده‌یاد هوشنگ شریف‌زاده و اسماعیل سعادت، از دوستان و همکاران قدیمی‌اش، به بار نشست. جهانشاهی، دفتری به نام "راهنمای نویسنده و ویراستار" نوشت که شورای کتاب کودک منتشر کرد. او با نگارش این اثر در واقع راهنمای عملی نگارش و ویرایش مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان را تنظیم کرد.

  اما کار سودمند دیگر او سرپرستی و ویراستاری مجموعه‌‌ی "نگاهی به تاریخ علم" برای نوجوانان است، که انتشارات فاطمی بارها آن را چاپ کرده است . دقت و کنجکاوی علمی او و همکارش شادروان هوشنگ شریف‌زاده در این مجموعه بارز و آشکار است. هرگز دیده نمی‌شد که جهانشاهی در کار ویراستاری از چیزی سرسری رد بشود. با حوصله تمام در کتاب‌ها و متون کاوش می‌کرد و تا به درستی مفهوم یا موضوعی یقین پیدا نمی‌کرد از جستجو دست بر نمی‌داشت.

  عدد نام یکی از کتاب‌های مجموعه‌‌ی "نگاهی به تاریخ علم" است که ترجمه و بازپرداخت خود جهانشاهی است. به این دلیل بازپرداخت گفته شده است که نویسنده‌ی آن آیزاک آسیموف کتاب را برای خوانندگان انگلیسی زبان نوشته است. ناگزیر جهانشاهی بعضی از نکته‌های آن را کنار گذاشته و بسیاری بر آن افزوده تا برای نوجوانان فارسی‌زبان مفهوم و سودمند باشد. کتاب عدد چنان سودمند است که بسیاری از بزرگترها هم که نمی‌دانند عدد چگونه پیدا شده از خواندنش بهره‌مند می‌شوند.

  قصه‌های من و بابام

  اما خلاقیت و هنرمندی جهانشاهی بیش از همه آثارش در ازوپ در کلاس درس و در قصه‌های من و بابام متجلی است. او افسانه های ازوپ را به صورت نمایشنامه‌هایی درآورده است که در کلاس درس بتوان آن را اجرا کرد. نمایش ‌ ها را نسبت به تعداد بازیگران به ترتیب از هم جدا ساخته و دستور صحنه ‌ آرایی داده است . جان کلام هر نمایشنامه را با نوشتن نکته ‌ ای در پایا ن نمایشنامه ذکر کرده است و از مثال ها و شعرهای فارسی در تکمیل و تایید نکته ‌ ها ‌ ، شاهد آورده است.

  اثر برجسته دیگر او قصه‌های من و بابام، طنزی درخشان و آمیخته با مهر و بیانی ساده بو بامفهوم دارد. کتاب‌ها بر اساس نقاشی‌های اریش ازر نقاش آلمانی نوشته و بازپرداخت شده است. آن چه به این تصویرهای طنزآمیز زندگی کلامی بخشیده است از صفاتی مایه می‌گیرد که در خود جهانشاهی بود. او طنزگو و شوخ طبع بود. اما شوخ طبعی او ذره‌ای ریشخند نداشت و متوجه افراد نبود. بلکه متوجه موقعیت هایی بود که خودش و دیگر آدم‌ها در آن قرار می‌گرفتند. طنز و شوخ طبعی در قصه‌های من و بابام نیز به همین شکل است. موقعیت‌هاست که آدم را می‌خنداند، نه خود آدم‌ها. قصه‌های من و بابام اثری فناناپذیر در ادبیات کودکان و نوجوانان است که از طرف شورای کتاب کودک نیز کتاب برگزیده سال 1361 عنوان یافت.

  شیوه‌ی جهانشاهی

  نکته جالب توجه دیگر در کار جهانشاهی پیشگفتارها و توضیحاتی است که برای آثارش نوشته است. او همین طور کتاب را پیش خواننده نمی‌اندازد. با او گفتگو و درد دل می‌کند و کودک و نوجوان را به حال و هوای آن چه قرار است بخواند وارد می کند. این پیشگفتارها و توضیح‌‌ها برای قصه‌ها، افسانه‌ها، کتاب‌های علمی و حتی کتاب‌هایی مثل بازی‌های ورزشی و سرگرمی نوشته شده‌اند. برای مثال در کتاب 42 بازی با 24 چوب کبریت خواننده پیش از شروع می‌فهمد که آن چه می‌خواند تنها یک کتاب بازی و سرگرمی نیست؛ کتابی است برای اندیشیدن و یافتن راه درست رسیدن به هدف.

  او در پیشگفتار کتاب قلم موی جادو، که در سال 1362 منتشر شد می‌نویسد: "چه بسا در سرزمین‌های دیگر نیز همین افسانه‌ها با همین پیام آمده باشد، ستمگر در همه‌جا هست و ستمدیده در همه جا. مهم نیست که قهرمان افسانه راما باشد یا لیانگ یا کودکی با نامی دیگر در سرزمینی دیگر. قلم موی جادو نشانه‌ای است از آرزوی مبارزه همه‌‌ی ستمدیدگان با ستمگران. تو را با این کتاب تنها می‌گذارم تا آن را بخوانی و درباره‌ی پیام آن بیندیشی. فقط دلم می‌خواهد بدانم که اگر این قلم مو در دست تو بود با آن چه می‌کردی" . همین جمله آخر که " گر قلم در دست تو بود با آن چه می‌کردی" کنجکاوی خواننده خردسال را به پیام قصه برمی‌انگیزد.

  آن چه گفته شد نگاهی گذرا به برجسته‌ترین کارها و تألیفات جهانشاهی بود. اما او ده‌‌ها کتاب دیگر در نوشته یا ویراستاری کرده است که بیش‌تر آن‌ها را انتشارات فاطمی چاپ کرده است. او همه‌ی این کارها را با قلبی بیمار اما عاشقانه انجام داد. او مصداق آن چیزی است که خودش درباره اریش ازر پدید آورنده نقاشی‌های من و بابام نوشته است که: "به راستی مرگ او پایان زندگی‌اش نبود. نامش و یادش چون آثارش جاودانه است و همواره در دل کودکان با عشق و دوستی و شادی زنده باقی خواهد ماند. او کوتاه‌ترین راه را برای رسیدن به زندگی جاودانی برگزیده بود : از قلب هنرمندی نویسنده به قلب کودکی پر احساس و ساده‌دل و مهربان".

  گزیده‌ی آثار

  1. ازوپ در کلاس درس. بازپرداختی از افسانه‌های ازوپ؛ بازپرداخت و تدوین ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1363

  2. بازی و سرگرمی. تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345 (کتاب‌های پیک- خواندنی‌های آسان برای کودکان)

  3. بازی‌های ورزشی برای رشد ماهیچه‌ها. ترجمه و نوشته ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1362

  4. بدن من. تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345 (کتاب‌های پیک– خواندنی‌های آسان برای کودکان)

  5. چشم چشم دو ابرو. نوشته باب هاینتس. بازپرداخت و نوشته ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1362

  6. 42 بازی با 24 چوب کبریت. تدوین ایرج جهانشاهی . – تهران : فاطمی ، واژه ، 1362

  7. خورشید.تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345.(کتاب‌های پیک– خواندنی‌های آسان برای کودکا ن)

  8. روبهک. نویسنده ایرینا کورشونو. ترجمه شهین گل‌سرخی؛ بازپرداخت ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1369

  9. شاخ‌های ملوس. اقتباس از مجموعه بندرهای دوردست. نقاشی از محمد زمان زمانی و فریدون جهانشاهی. تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345 (کتاب‌های پیک- خواندنی‌های آسان برای کودکان)

  10. شاخ‌های ملوس. نوشته کاترین گاربوت؛ بازپرداخت ایرج جهانشاهی. نقاشی از فریدون جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1368. ( متن تجدید نظر شده)

  11. عدد. نوشته آیزاک آسیموف. ترجمه و بازپرداخت ایرج جهانشاهی . تهران : فاطمی، واژه، 1367

  12. قصه نخودی. تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345 (کتاب‌های پیک– خواندنی‌های آسان برای کودکان (

  13. قصه‌های من و بابام : تصویر سازی از اریش ازر. نوشته و بازپرداخت ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه، 1361( سه جلد)

  14. قلم موی جادو . بر اساس افسانه‌ای کهن از سرزمین چین، بازپرداخت ایرج جهانشاهی. نقاشی از دمی. تهران: فاطمی، واژه، 1362

  15. کتاب فارسی برای کلاس اول دبستان . تألیف ایرج جهانشاهی و عباس سیاحی. تهران: وزارت آموزش و پرورش، سازمان تألیف کتاب‌های درسی ایران، 1345

  16. کنراد، پسرک ساخت کارخانه. نوشته کریستینه نوستلینگر. ترجمه ایرج جهانشاهی. تهران: فاطمی، واژه ، 1369 .

  17. گل‌های وحشی. نوشته ایرج جهانشاهی. تهران، 1325

  18. یک روز با ملانصرالدین. تهران: مرکز تهیه خواندنی‌های نوسوادان با همکاری فرانکلین، 1345 (کتاب‌های پیک – خواندنی‌های آسان برای کودکان)

  19. جهانشاهی ، ایرج . راهنمای نویسنده و ویراستار. تهران: شورای کتاب کوک، 1360

  20. جهانشاهی ، ایرج؛ سیاحی، عباس؛ ایمن، لیلی. بخوانیم و بنویسیم: برای آموزش بزرگسالان. تهران: اداره کل آموزش بزرگسالان، با همکاری کمیته ملی پیکار جهانی با بیسوادی، 1346 


حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونیک این مقاله، برای جزیره‌ی دانش محفوظ است.

نشانی مطلب در وبگاه دانش‌نامه:
http://jazirehdanesh.com/find.php?item=19.598.891.fa
برگشت به اصل مطلب