Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
صفحه‌ی اصلی::
آموزش زیست‌شناسی::
بوم‌شناسی::
تاریخ زیست‌شناسی::
جانورشناسی::
دیرین‌شناسی و تکامل::
ژنتیک::
سلول و مولکول::
فناوری زیستی::
گیاه‌شناسی::
قارچ‌ها و جلبک‌ها::
میکروب‌شناسی::
برترین مقاله‌ها::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
:: کتاب‌های اخترشناسی و فضا منتشر شد
:: پژوهشگر تاریخ علم چه کار می کند؟
دنیای DNA

AWT IMAGE

برترین عکس‌ها از طبیعت

AWT IMAGE

مرکز آموزش ژنتیک

AWT IMAGE

:: تاریخ علم در آموزش زیست‌شناسی ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۱۱/۹ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

AWT IMAGE

 کلاس‌های زیست‌شناسی، با تاریخ این علم بیگانه نیستند. دانش‌آموزان در پایه‌‌های مختلف، با بزرگان دانش زیست‌شناسی از جمله فرا نچسکو ردی، چارلز داروین، گرگور مندل، اسوالد آوری، جیمز واتسون و فرانسیس کریک آشنا می‌شوند. آشنایی با تلاش‌های پیشگامان علم و سختی‌هایی که در راه کشف‌ حقیقت هستی متحمل شده‌اند، می‌تواند الهام بخش دانش‌آموزان باشد و آنان را به سعی و تلاش بیش‌تر ترغیب کند. به علاوه، از تاریخ زیست شناسی برای ایجاد تنوع در کلاس درس نیز می‌توان بهره گرفت. بیان کشف‌های علمی، گیرایی ویژه‌ای دارد. دانش‌آموزان از شنیدن داستان لذت می‌برند. داستان‌های واقعی و جذاب تاریخ این علم می‌تواند، دانش‌آموزان را به پی‌گیری موضوع درس ترغیب کند.

اما تاریخ علم می‌تواند کاربرد مهم‌تری نیز داشته باشد. از چند دهه پیش تاکنون، متخصصان آموزش علوم بر اهمیت آموزش فرایند علم در کنار محتوای آن تأکید می کنند. تاریخ علم منبع با ارزشی برای آموزش مؤثر فرایند علم است. به این ترتیب که دانش‌آموزان خود را در موقعیتی تاریخی فرض می‌کنند، درگیر مسأله می‌شو ند و در نتیجه موضوع را بهتر می‌فهمند. شما می‌توانید از آنان بخواهید برخی مسائل را خودشان حل کنند، برای حل مسأله فرضیه پیشنهاد دهند، آزمایش طراحی کنند، داده‌ها را تفسیر کنند، نظریه‌ی خود را پیشنهاد دهند و منتقدان را متقاعد سازند. این کار باعث تقویت مهارت‌های فرضیه‌سازی، تفسیر کردن، استدلال کردن و برقراری ارتباط می‌‌شود. به علاوه، تفکر انتقادی، توانایی کشف مفاهیم علمی و یادگیری مشارکتی را بهبود می‌بخشد و جو کلاس معلم محور را می‌شکند.

وقتی دانش‌آموزان در جایگاهی قرار می‌‌گیرند که یک دانشمند سال‌ها پیش در آن قرار داشته و مسأله‌ای را حل کرده است، تلاش‌های آن دانشمند را باز آ فرینی می‌‌کنند و با مقایسه کار خود با کار وی و دیگر دانشمندان پیشین می‌آموزند که چگونه ممکن است دانشمندان اشتباه کنند، آنان با نظرات مخالفان چگونه رو به رو می‌شوند و نظرات خود را چگونه اصلاح می‌کنند. دانش آموزان به خوبی در می‌یابند علم سلسله‌ای از پرسش‌است و می‌آموزند که کشف علمی به زمان، مکان یا فرد خاصی تعلق ندارد، بلکه حاصل وقایع به هم تنیده‌ای است که دانشمندانی در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت، در آفرینش آنها سهیم بوده اند . خلاصه، آنان دانش را واقعی تر می آموزند و برای ایفای نقش واقعی در این زمینه آماده می شوند.

هنگام استفاده از تاریخ علم در آموزش فرایند علم، باید بحث را چنان ترتیب دهیم که در پایان کار، دانش‌آموزان برای پرسش‌های زیر پاسخ‌های مناسبی داشته باشند:

•  فکر انجام یک پژوهش چگونه در ذهن دانشمند نقش می‌بندد؟

•  دانشمند چگونه به جمع‌آوری اطلاعات می‌پردازد؟

•  فر ضیه خود را چگونه سامان می‌دهد؟

•  برای انجام آزمایش خود چه روشی را انتخاب می‌کند؟

•  نتایج آزمایش را به چه شیوه‌ای (ساخت ن مدل، روش‌های آماری، رسم نمودار یا مدل سازی‌ کامپیوتر و ...) تفسیر می‌کند؟

•  اشتباهات احتمالی دانشمند از کجا ناشی می‌شوند؟

•  محققان دیگر، در برابر یافته‌های او چگونه واکنش نشان می‌دهند؟

•  اظهار نظرهای دیگران توجه او را جلب می‌کند؟

•  مسائل اخلاقی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مرتبط با آن مسأله کدام ا ند؟

اما تاریخ علم، همانند خود علم، می‌تواند به جهت نادرستی سوق داده شود. گاهی ساده‌سازی بیش از حد می‌تواند، برداشت‌های نادرستی از وقایع تاریخی و حتی ماهیت علم به همراه داشته باشد. به علاوه، تاریخ علم همانند خود علم شامل نظرات متفاوت و گاهی ضد و نقیض است که بررسی همه جانبه‌ای را می‌طلبد. از این رو، معلمان باید بر دانسته‌های خود از تاریخ علم بیفزایند. آنان باید اطمینان یابند که منابع مورد استفاده برای این هدف، کامل و به دور از اشتباه هستند.

از سوی دیگر، استفاده از تاریخ زیست شناسی در آموزش زیست‌شناسی، فقط ردیف کردن چند کشف علمی براساس تاریخ وقوع و نام کاشفان نیست، بلکه توجه به فرایند تول ی د علم و سیر رشد و تحول آن طی زمان و مکان است. بنابراین، باید یاد بگیریم که از تاریخ علم مانند هر ابزار دیگری به نحو صحیح استفاده کنیم. در ادامه، با پیشنهاد نمونه کار در یک کلاس زیست‌شناسی، با این شیوه‌ی آموزشی بیش‌تر آشنا می‌شویم.

نمی‌توانم نمی‌توانم

کشف درمانی برای بیماری بری بری از سوی کریستیان اجیکمن(Christiaan Eijkman) نمونه‌ی خوبی برای آموزش فرایند شکل‌گیری علم است. این بیماری که در اثر کمبود ویتامین B1 به وجود می‌آید ، از این رو بری بری نام گرفته است که مبتلایان به آن، دچار ضعف شدید می‌شوند؛ واژ ه‌ی «بری» در یکی از زبان‌های بومی شرق آسیا به مفهوم ضعف و ناتوانی است و برای توصیف شدت ناتوانی تکرار شده است.

بیماری بری بری از قرن‌ها پیش در جنوب و شرق آسیا شناخته شده بود. یک پزشک چینی حدود چهار هزار سال پیش ، این بیماری را توصیف کرد ه است ، اما کسی از عامل بیماری‌ اطلاعی نداشت. در سده‌ی نوزدهم میلادی ، در بخش‌هایی از شرق آسیا، به ویژه در ناحیه‌ای که اکنون کشور اندونزی نامیده می‌شود، این بیماری شیوع پیدا کرد.

در آن زمان، اندونزی مستعمره‌ی هلند بود. نیشکر، قهوه، کاکائو و رنگ‌های طبیعی، آن‌جا را به مستعمر ه‌ی با ارزشی برای هلندی‌ها تبدیل کرده بودند. شیوع بری‌بری در بین کارکنان هلندی و بومی شرکت‌های بازرگانی ، از جمله ملوانان کشتی‌های مستقر در منطقه، باعث نگرانی دولت وقت هلند شد. آنان با هدف درمان و یا پیشگیری از بیماری، یک گروه پژوهشی را به رهبری اجیکمن، به منطقه فرستادند .

فعالیتی که در ادامه شرح می‌دهیم ، برای آموزش مبحث «نگرش علمی و علوم زیستی»، قابل استفاده است و نگارنده تاکنون آن را چند بار در کلاس آزموده است. توجه داشته باشید که در جریان انجام دادن این فعالیت، از بربری با عبارت «بیماری مرموز» یاد کنید.

طرح مسأله

در سال 1886، در شرق آسیا، بیماری خطرناکی شیوع پیدا کرد. بیماران، به ضعف عضلانی، کاهش وزن، ضعف حسی و در نهایت فل ج دست و پا دچار می‌شدند و خستگی بیش از اندازه، به آشفتگی روحی و زودرنجی می‌‌انجامید. در برخی موارد، مقدار زیادی مایع در پاها جمع می‌شد که حجم خون را افزایش می‌داد، باعث بزرگ شدن قلب می‌شد و به ناراحتی قلبی می‌انجامید. در نتیجه، در منطق ه‌های گوناگون ، بین یک تا هجده درصد بیماران، جان خود را از دست می‌دادند.

چه عاملی باعث شیوع بیماری شده بود؟ چه عاملی می‌توانست این بیماری مرموز و خطرناک را به وجود آورده باشد؟

پس از طرح مسأله، دانش‌آموزان بی‌درنگ نوعی باکتری‌ یا ویروس را عامل ایجاد کنند ه‌ی بیماری دانستند. اما آیا بدون بررسی منطقه و جمع‌آوری اطلاعات می‌توان فرضیه‌سازی کرد؟ مگر فرضیه حدس و گمان یک دانشمند دربار ه‌ی‌ علت یک پدیده، براساس اطلاعات به دست آمده دربار ه‌ی آن نیست؟ بنابراین، دانش آموزان پس از مطرح شدن این پرسش‌ها، متقاعد شدند که باید فرصت بیش‌تری در اختیار معلم قرار دهند تا بتوان د اطلاعات بیش‌تری در اختیارشان بگذار د .

جمع‌آوری اطلاعات

بین سال‌های 1880 تا 1881 ، یک پزشک ژاپنی به نام تاکاکی اطلاعات جامعی دربار ه‌ی وضعیت اقتصادی، رژیم غذایی، محل زندگی، نوع شغل، موقعیت جغرافیایی بیماران و میزان شیوع بیماری در فصل‌های گوناگون، گرد آورد و دریافت:

1. بیماری در شهرهای بزرگ شیوع بیش‌تری دارد، اما حتی کسانی که در یک ناحیه زندگی می‌کنند، به طور یک دست مبتلا نشده‌اند.

2. بیماری در میان ملوانان، سربازان و زندانیان شیوع بیش‌تری دارد، اما فراوانی بیماری از یک کشتی به کشتی دیگر، زندان به زندان دیگر، از سربازخانه‌ای به سربازخان ه‌ی دیگر و حتی در موقعیت‌های متفاوت یک کشتی، زندان یا سربازخانه، فرق می‌کند.

3. بیماری در میان افرادت مرفه‌تر جامعه، در مقایسه با دریانوردان، سربازان و زندانیان، شیوع کم‌تری دارد.

4. موارد بیماری در پایان فصل‌های بهار و تابستان بیش‌تر است، اما به این فصل‌ها محدود نمی‌شود.

فرضیه‌سازی

دانش‌آموزان با توجه به این اطلاعات، فرضیه‌های متنوعی را مطرح کردند؛ البته بیش‌تر آنان نوعی میکروب را عامل بیماری مرموز می‌دانستند . از نظر آنان، عامل بیماری عبارت بود از:

1. نوعی باکتری

2. نوعی ویروس

3. رعایت نکردن بهداشت

4. آب و هوای نامساعد

5. نوعی ماده سمی که از طریق غذا وارد بدن بیماران شده بود

6. دریافت نکردن غذای کافی

هر کدام از این فرضیه‌ها براساس چه اطلاعاتی مطرح شده‌اند؟ گروهی که باکتری یا ویروس را عامل بیماری مطرح کرده بودند، شیوع بیماری در شهرهای بزرگ، مکان‌های شلوغ مانند زندان‌ها و در میان افراد کم درآمد جامعه را دلیل میکروبی و مسری بودن بیماری می‌دانستند. گروه دیگری پافشاری می‌کرد که شیوع بیماری بین زندانیان، سربازان و افراد کم درآمد ، نتیج ه‌ی تغذی ه‌ی ناکافی است. گروهی که آب و هوای مساعد را دلیل بیماری می‌دانستند، به شیوع بیماری در پایان بهار و تابستان اشاره کردند.

گروهی که رعایت نکردن بهداشت را مطرح کرده بودند؛ به وضعیت بهداشتی ضعیف سربازخانه‌ها، زندان‌ها و منطق ه‌های فقیر نشین اشاره داشتند. وقتی از آنان پرسیدم، وضعیت بهداشتی ضعیف چگونه به بیماری می‌انجامد، با توجیه میکروبی آنان رو به رو شدم!

دانش‌آموزانی که به فرضی ه‌ی میکروبی اعتقاد داشتند، بیش‌تر از هفتاد درصد کلاس را تشکیل می‌دادند. آنان شیوع بیماری در پایان بهار و تابستان را نیز دلیلی به نفع فرضی ه‌ی میکروبی بودن بیماری توجیه کردند. به نظر آنان، آب و هوای گرم باعث تکثیر میکروب‌ها و شیوع بیش‌تر بیماری‌های میکروبی می‌شود.

دانش‌آموزانی که فرضی ه‌ی آلوده بودن غذا به ماد ه‌ی سمی را مطرح کرده بودند، نتوانستند با دل یل روشنی سایر دانش‌آموزان را متقاعد سازند. به هر حال، در فرایند علم، فرضیه‌ها باید آزمایش شوند. پس ازآزمایش ممکن است حتی خود دانشمند نیز به نادرست بودن آن‌ها پی ببرد.

طراحی آزمایش

در آن زمان، رابرت کٌخ نظری ه‌ی میکروبی بیماری‌‌ها را مطرح کرده بود. براساس این نظریه، جاندارن میکروسکوپی که بدن را آلوده می‌کنند، باعث بیماری می‌شوند. پیش از وی، بیش‌تر مردم تصور می‌کردند نیروهای پلید باعث ایجاد بیماری می‌شوند، ولی اکنون او یک نظری ه‌ی علمی برای علت بروز بیماری‌ها مطرح کرده و توانسته بود، باکتری‌های مولد سل و دیفتری را شناسایی کند.

اجیکمن مانند سایر دانشمندان آن زمان، به شدت تحت تأثیر این نظریه قرار گرفته بود و از آن‌جا که شیوع بیماری در میان ملوانان، سربازان و زندانی‌ها (و در کل مکان‌های پرجمعیت) بیش‌تر بود، متقاعد شد که باید به دنبال میکروب خطرناکی باشد. او چگونه می‌توانست این فرضیه را ثابت کند؟

در کلاس من، وقتی دانش‌آموزان طرفدار فرضیه ه‌ی میکروبی متوجه شدند که نظرشان با نظر دکتر اجیکمن همخوانی دارد، با شور و شوق بیش‌تری طرح‌‌های خود را برای انجام آزمایش پیشنهاد دادند که عبارتند از:

طرح اول: تعدادی فرد سالم را در تماس با افراد بیمار قرار می‌دهیم. اگر بیمار شدند، می‌توانیم نتیجه بگیریم که میکروب بیماری به آنان منتقل شده است.

طرح دوم: مقداری از خون بیماران را به چند فرد سالم تزریق می‌کنیم. اگر بیمار شدند، می‌توانیم نتیجه بگیریم که میکروب بیماری به آنان منتقل شده است.

آیا استفاده از فرد سالم در یک آزمایش خطرناک، از لحاظ اخلاقی صحیح است ؟ این پرسش به بحث کلاسی رونق بیش‌تری بخشید. برخی هم طرح استفاده از زندانیان را مطرح کردند! به هر حال، طرح‌ها به صورت زیر اصلاح شدند:

اصلاح طرح اول: بررسی می‌کنیم، آیا کسانی که با مبتلایان تماس داشته‌اند نیز به این بیماری دچار شده‌اند.

اصلاح طرح دوم: خون افراد بیمار را به جانوران آزمایشگاهی تزریق می‌کنیم.

بررسی‌های اجیکمن نشان دادند، برخلاف بیماری‌های مسری که تماس کوتاه مدت فرد با بیمار، به ابتلای او می‌انجامند، در مورد این بیماری مرموز ، فرد سالم باید مدت زیادی با فرد بیمار تماس داشته باشد تا به این بیماری دچار شود. برای مثال، ا ز زمان ورود یک فرد سالم به زندان تا ابتلای او به بیماری، ممکن بود بیش از چند هفته طول بکشد و این با الگوی بیماری‌های میکروبی هم ‌ خوانی ندارد. به علاوه، تزریق خون به جانوران، به بیمار شدن آن‌ها نینجامید.

تفسیر داده‌ها

نتیج ه‌ی بررسی‌های دکتر اجیکمن را چگونه توجیه می‌کنید؟ آیا عامل بیماری نوعی میکروب نبوده است؟ دانش‌آموزان موافق فرضی ه‌ی میکروبی این گونه اظهار نظر کردند:

الف) میکروب در اثر تماس با فرد بیمار منتقل نمی‌شود.

ب) میکروب تا مدتی در بدن فرد به صورت نهفته می‌ماند و بعد فعال می‌شود.

ج) میکروب فقط در انسان بیماری ایجاد می‌کند.

اگر عامل بیماری در اثر تماس با فرد بیمار منتقل نمی‌شود، پس چگونه منتقل می‌شود؟ یکی از دانش‌آموزان گفت: «من در جایی خوانده‌ام که برخی از بیماری‌ها از راه پشه‌ منتقل می‌شوند و با وجودی که عامل بیماری در خون بیمار وجود دارد، اما انتقال خون بیمار به فرد سالم باعث بیماری او نمی‌شود. در واقع، عامل بیماری باید مدتی در بدن پشه رشد و نمو کند. شاید در این جا با مورد مشابهی روبه‌رو هستیم.»

برسی‌های دکتر تاکاکی نیز نشان داده بود که شیوع بیماری در اواخر بهار و تابستان بیش‌تر است؛ یعنی زمانی که پشه‌ها فراوانند.

به آن دانش‌آموز گفتیم: فرضیه‌ات فرضی ه‌ی خوبی است، اما چگونه می‌توان آن را آزمایش کرد؟ آیا باید پشه‌های منطقه را بررسی کنیم؟ بر فرض به نوعی پشه مظنون شدیم، چگونه می‌توانیم ثابت کنیم که آن پشه ناقل بیماری است؟ آیا اجازه دهیم آن پشه‌ها از خون بیماران تغذیه کنند و بعد افراد سالم را نیش بزنند؟ اگر عامل بیماری نوعی میکروب باشد که از راه پشه منتقل می‌شود، به هر حال در خون بیمار وجود د ارد. پس آیا بهتر نیست خون بیمار را بررسی کنیم؟ در این صورت، خون بیمار را چگونه بررسی کنیم؟ اگر نمون ه‌ی خون بیمار را زیر میکروسکوپ مطالعه کردی م ، اما میکروبی مشاهده نشد، آیا می‌توانیم نتیجه بگیریم که عامل بیماری میکروب نیست؟ آیا نباید بافت‌های دیگر را بررسی کنیم؟

در پایان این بحث کلاسی داغ، به این نتیجه رسیدیم که به داستان دکتر اجیکمن باز گردیم و ببینیم وی چه خط سیری را دنبال کرده است.

دکتر اجیکمن نیز مانند دانش‌آموزان من، سرسختانه از فرضی ه‌ی میکروبی بودن عامل بیماری مرموز پشتیبانی می‌کرد. اما او هم، مانند دانش‌آموزان من، نتوانست حتی پس از یک سال زندگی و مطالعه در جنوب شرق آسیا، این فرضیه را ثابت کند. از این رو، به برلین رفت تا زیر نظر رابرت کخ روش‌های پیشرفت ه‌ی شناسایی میکروب‌ها را بیاموزد.

سفر پژوهشی

در سال 1880، رابرت کخ روش مهمی برای کشت باکتری‌ها در محیط نیمه جامد ابداع کرده بود. در این روش، به جای کشت باکتری‌ها در محیط مایع، نمون ه‌ی باکتری روی بستر ژل مانندی پخش می‌شود. با این شیوه، می‌توان سوش یا گونه‌ای متفاوت را از یک مخلوط کشت شده جداسازی کرد، سپس هر کدام را روی محیط کشت مجزایی قرار داد و نوع هر باکتری را تعیین کرد. در سال‌های 1882 و 1883، کخ با این شیوه توانست باکتری مولد سل و دیفتری را شناسایی کند.

در همین زمان، دولت هلند تصمیم گرفت، دو پزشک جوان را به آلمان بفرستد تا زیر نظر کخ تازه‌ترین روش‌های کشت و شناسایی میکروب‌ها را بیاموزند. اجیکمن که از این تصمیم آگاه شده بود، به آن گروه پژوهشی پیوست. آنان آموزش‌های لازم را فرا گرفتند و با اطمینان به این که می‌توانند میکروب بیماری مرموز را کشف کنند، به اندونزی بازگشتند. آنان بیش از یک سال روی بیماری پژوهش کردند، اما نتوانستند میکروب را شناسایی کنند. فقط با بررسی بافت‌های اجساد بیماران، دریافتند که اعصاب محیطی آنان تحلیل رفته است. با وجود این، آن دو نفر در گزارش خود به دولت هلند، عامل بیماری را نوعی باکتری عنوان کردند ! اما اجیکمن در اندونزی ماند و پژوهش‌هایش را ادامه داد.

مرغ‌ها به کمک اجیکمن می‌آیند

پژوهش‌ اجیکمن وارد سومین سال خود شد. با وجود این، تلاش‌هایش ناکام ماند و او نتوانست با روش‌‌های کخ، باکتری بیماری مرموز را شناسایی کند. سرانجام در سال 1890، یک مشاهد ه‌ی اتفاقی، او را به موفقیت رهنمون شد . وی متوجه شد، مرغ‌هایی که در محوط ه‌ی بیمارستان محل کارش نگهداری می‌شدند، به شرایطی مشابه بیماران مبتلا به بیماری مرموز دچار شده‌اند. مرغ‌ها به خوبی راه نمی‌رفتند، تعادل خود را از دست می‌دادند و به سختی از جای خود بر می‌خاستند. آیا مرغ‌ها با همان میکروبی آلوده شده بودند که باعث بیماری مرموز شده بود؟ اجیکمن چگونه می‌توانست در پژوهش‌های خود از آن‌ها بهره گیرد؟ در این جا دو طرح به فکرش رسید:

طرح اول : خون مرغ‌های بیماری را به مرغ‌های سالم تزریق کنیم. اگر مرغ‌های سالم بیمار شدند، می‌توانیم نتیجه بگیریم، عامل بیماری آن‌ها نوعی میکروب است.

طرح دوم: خون افراد بیمار را به تعدادی مرغ سالم تزریق کنیم. اگر مرغ‌های سالم بیمار شدند، می‌توانیم نتیجه بگیریم، عامل بیماری نوعی میکروب است.

فرض بگیریم، طرح اول انجام شد و مر‌غ‌ها بیمار شدند، آیا می‌توانیم نتیجه بگیریم عامل بیماری در انسان‌ها نیز نوعی میکروب است؟ پس بهتر است هر دو طرح آزمایش شوند.

اجیکمن هر دو را آزمایش کرد، اما مرغ‌ها بیمار نشدند. به علاوه، او در خون مرغ‌های بیمار و بافت‌های دیگر آن‌ها نیز میکروبی شناسایی نکرد! آیا عامل بیماری نوعی میکروب نبوده است؟ بسیاری از دانش‌آموزان متقاعد شدند که عامل بیماری میکروب نیست. از این ‌رو، پیشنهاد کردند، غذای مرغ‌ها بررسی شوند.

اجیکمن برای مطالع ه‌ی بیش‌تر روی مرغ‌ها، آن‌ها را به مکان دیگری جابه‌جا و از یکی از کارکنان بیمارستان خواست، از آن‌ها نگهداری کند. مدت کوتاهی پس از این جابه‌جایی، مرغ‌ها سلامت خود را بازیافتند. چرا؟

سه دلیل می‌توانست داشته باشد:

الف) مرغ‌ها از مکان آلوده به میکروب دور شده بودند.

ب) غذای بهداشتی در اختیارشان قرار گرفته بود.

ج) غذای کافی به آن‌ها داده شده بود.

اجیکمن تمام احتما ل‌ها را بررسی کرد تا این که متوجه شد، مرغ‌ها در جای پیشین خود از برنج پس ماند ه‌ی غذای بیمارستان تغذیه کرده بودند، اما در مکان جدید، نوع دیگری از برنج دریافت کرده بودند که «برنج قرمز» نامیده می‌شد. در حالت عادی، دانه‌های برنج پوشش قرمز رنگی دارند که از نظر گیاه شناسان پریکارپ میو ه‌ی برنج محسوب می‌شود. این پوشش را در کارخانه‌‌های شالی‌کوبی بر می‌دارند، زیرا برنج سفید ظاهر و مز ه‌ی بهتری دارد.

برنج قرمز از برنج سفید ارزان‌تر است. مستخدم بیمارستان به طور معمول مرغ‌ها را با این برنج تغذیه می‌کرد. اما مدتی بود که فرصت خرید برنج قرمز را نداشت و پس ماند ه‌ی برنج غذای بیمارستان را به آن‌ها می‌داد. اما زمانی که اجیکمن هزین ه‌ی نگهداری مرغ‌ها را پرداخته بود، مستخدم برای آن‌ها برنج قرمز تهیه کرده بود.

طراحی آزمایش

آیا پوست ه‌ی برنج باعث بهبودی مرغ‌ها شده بود؟ این فرضیه را چگونه می‌توانیم آزمایش کنیم؟ طرح دانش‌‌آموزان این گونه بود: «تعدادی مرغ سالم را با برنج سفید تغذیه می‌کنیم تا بیمار شوند. سپس به آن‌ها برنج قرمز می‌دهیم. اگر بهبود یافتند، می‌توانیم نتیجه بگیریم که پوست ه‌ی برنج باعث بهبودی آن‌ها شده است.»

آیا مرغ‌ها به‌راستی در اثر مصرف برنج سفید بیمار می‌شوند؟ شاید در مدتی که آن‌ها از برنج سفید استفاده می‌کردند، عامل ناشناخته‌ای باعث بیماری آن‌ها شده است! آیا مرغ‌ها به‌راستی در اثر مصرف برنج قرمز بهبود یافته‌اند؟ شاید در مدتی که آن‌ها از برنج قرمز استفاده می‌‌کردند، ماد ه‌ی دیگری را نیز خورده‌اند که باعث بهبودی آن‌ها شده است!

برای اطمینان به درستی آزمایش و جلوگیری از این‌گونه انتقادها که هر دانشمندی ممکن است با آن‌ها روبه‌رو شود، چه کار باید کرد؟ این جا بود که وارد مفهوم آزمایش کنترل شده و چگونگی استفاده از گروه شاهد (کنترل) و گروه آزمایش شدیم و طرح خود را چنین اصلاح کردیم:

«تعدادی مرغ سالم انتخاب و آن‌ها را با برنج سفید تغذیه می‌کنیم تا مریض شوند. سپس مرغ‌های بیمار را به دو گروه تقسیم می‌کنیم و یک گروه (گروه آزمایش) را با برنج قرمز و گروه دیگر (گروه شاهد) را با برنج سفید تغذیه می‌کنیم. هر دو گروه در شرایط یکسان نگهداری می‌شوند و تنها در یک مورد (تغذیه از برنج سفید با برنج قرمز) با هم تفاوت دارند. پس از مدتی، مرغ‌هایی که برنج قرمز دریافت کرده‌اند، سلامتی خود را باز می‌یابند، اما بر شدت بیماری مرغ‌های گروه شاهد افزوده می‌شود و در نهایت ممکن است بمیرند.»

دکتر اجیکمن نیز همین کار را انجام داد. اکنون زمان آن رسیده بود که دکتر اجیکمن اثر درمانی پوست ه‌ی برنج را روی بیماران مبتلا به بیماری مرموز بررسی کند. از همکاراش دکتر واردرمن خواست در این راه به او کمک کند. آنان تصمیم گرفتند، مطالع ه‌ی گسترده‌ای را روی زندانیان مستقر در منطقه انجام دهند. زندانیان هر زندان برحسب عرف منطقه ، از برنج پرداخت شده (برنج سفید) برنج نیمه پرداخت شده و مخلوطی از این دو نوع برنج تغذیه می‌کردند. فراوانی بیماری در میان زندانیان، به صورت زیر بود:

نوع برنج

تعداد زندانیان

مبتلایان

فراوانی بیماری

نیمه پرداخت

35

1

7/2 درصد (1 در 000/10 نفر)

مخلوط

12

6

46 درصد ( 1 در 416 نفر)

پرداخت شده

51

36

6/70 درصد (1 در 39 نفر)

از دانش‌آموزان خواسته شد، این داده‌ها را در قالب نمودارهای ستونی معرفی و تفسیر کنند.

پرسش‌هایی برای بحث در کلاس درس

1. برسی‌های تاکاکی نشان داد، بری‌بری در میان افراد برخوردار جامعه، شیوع کم‌تری دارد. با توجه به این که این بیماری میکروبی نیست، این یافته را چگونه تفسیر می‌کنید؟

2. امروزه برنج سفید از غذاهای معمول در جامع ه‌ی ایرانی است. با وجود این، چرا بری‌بری در کشور ما شایع نیست؟

3. برخی از پژوهشگران معتقد بودند، کمبود چربی یا پروتئین باعث بیماری بری‌بری می‌شود. شما به عنوان مخالف این نظر و برای رد آن، چه طرح یا آزمایشی را پیشنهاد می‌کنید؟

4. چرا اجیکمن از میان فرضیه‌هایی که برای عامل بیماری بری‌بری می‌توان مطرح کرد، روی فرضی ه‌ی میکروبی پافشاری می‌کرد ؟ چرا دانش‌آموزان روی این فرضیه پافشاری داشتید؟

5. نقش دولت هلند در کشور درمانی برای بری‌بری چگونه بود؟ چرا دولت هلند برای درمان بری‌بری در جنوب شرق آسیا سرمایه‌گذاری کرد؟

پرسش‌هایی برای بررسی بیش‌تر

1. جانوران مدل نقشی مهمی در پژوهش‌های زیستی دارند. همان طور که گفته شد، جوجه‌ها در کشف درمان بری‌بری، نقش اصلی را داشتند یک جانور مدل باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟ امروزه پژوهشگران بیش‌تر از چه جانورانی به عنوان مدل استفاده می‌کنند؟ برای چه بیماری‌هایی مدل جانوری مناسب در اختیار نداریم؟ این امر بر پژوهش‌های دانشمندان در مورد این بیماری‌ها چه تأثیری داشته است؟

2. نقش شانس در پیشرفت علوم چه قدر است؟ چه کشف ‌هایی مهمی را می‌شناسید که شانس در آن‌ها دخالت داشته است؟ نقش پژوهشگر در این کشف ‌ها چیست؟ این جمل ه‌ی لویی پاستور را چگونه تفسیر می‌کنید: «شانس پشتیبان ذهن‌های آماده است»

3. با وجودی که اجیکمن دریافت، پوست ه‌ی برنج باعث درمان بیماری بری‌بری می‌شود، اما همچنان معتقد بود، نوعی باکتری عامل بیماری است. به نظر وی در پوست ه‌ی برنج نوعی ماد ه‌ی ضد میکروب وجود دارد که مانع فعالیت باکتری‌ها می‌شود. این فرضیه را چگونه می‌توان آزمود؟

AWT IMAGE

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


کد امنیتی را در کادر بنویسید >
::
دفعات مشاهده: 6198 بار   |   دفعات چاپ: 2108 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 273 بار   |   0 نظر
زیست‌شناسی
Persian site map - English site map - Created in 0.063 seconds with 1060 queries by yektaweb 3503