Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
صفحه اصلی
نشر الکترونیک
حرف اول
برترین های کتابخانه
آیین نوشتن
تازه‌های نشر
دانش‌نامه‌ها
نویسندگان نامدار
گنجینه کتاب
برترین مقاله‌ها
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
:: کتاب‌های اخترشناسی و فضا منتشر شد
:: سرگذشت کتاب مرجع در ایران
:: چگونه از اثرات ریزگردها بر سلامت خود بکاهیم؟
:: بازخوانی تاریخ پزشکی معاصر ایران
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: پژوهشگر تاریخ علم چه کار می کند؟
:: ریش دراز
:: بزمجه: یادگار دایناسورها
:: یوسف ثبوتی: بنیان‌گذار نخستین رصدخانه‌ی پژوهشی ایران
:: سرشت علم و جایگاه آن در استانداردهای آموزش علوم
:: دو خدای بی‌مصرف
:: امیراعلم و بهداشت در ایران
:: چرا میان آتن و ایران جنگ درگرفت؟
کتابک
:: نگاهی به کتاب نجوم دینامیکی ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۷/۲۷ | نویسنده: آقاي سلیمان فرهادیان | 

کیهان شناسی یکی از آن موضوعاتی است که علاوه بر دانشمندان، توجه خیل زیادی از مردم عادی را نیز به خود جلب کرده است. موضوع اصلی کیهان شناسی، بررسی ساختار کلی عالم، یعنی چگونگی توزیع ماده و انرژی در فضا و زمان است. کیهان شناسی علاوه بر آنکه ساختار بزرگ مقیاس جهان را بررسی می کند به منشا، تکامل و آینده کیهان نیز توجه می کند.
همه ما با ساختار و شکل منظومه شمسی آشنا هستیم و می دانیم که خورشید همراه با بی شمار ستاره های دیگر ساختار بزرگتری را تشکیل می دهند که از آن با عنوان کهکشان راه شیری یاد می کنیم. علاوه بر کهکشان راه شیری کهکشان های بسیار دیگری نیز وجود دارند که با یکدیگر گروه محلی را تشکیل می دهند. از اجتماع گروه های محلی، خوشه ها و ابرخوشه ها به وجود می آید. هر یک از این ساختارها که برشمردیم حاوی توده های بسیار عظیمی از ماده است، اما آیا ورای خوشه ها و ابرخوشه ها ساختار بزرگتر دیگری وجود دارد که نشان دهد کهکشان ها در مقیاس بزرگتر گردهم آمده اند؟ اصولاً کیهان در بزرگترین مقیاس خود چه شکلی دارد؟
اگر تاکنون با این پرسش مواجه شده اید، باید گفت که یکی از اصلی ترین موضوع های کیهان شناسی توجه شما را جلب کرده است، موضوعی که البته خود کیهان شناسان نیز نتوانسته اند تاکنون به جواب قطعی و نهایی آن دست یابند.
ادوین هابل یکی از بزرگترین اخترشناسان که پدیده انبساط جهان را کشف کرد، در ابتدای قرن گذشته فرضیه  ای را مطرح کرد که قلب کیهان شناسی به شمار می آید و از آن با عنوان اصل کیهان شناختی یاد می شود. این اصل می گوید: عالم در مقیاس بزرگ از تمام جهت ها یکسان به نظر می آید. بنابراین اصل عالم از همه جهت ها «صاف و هموار» است، یعنی روی هم رفته توزیع ماده در آن یکنواخت است. اما اگر بخواهیم توزیع یکنواخت ماده را مشاهده کنیم باید نقشه ای از آسمان تهیه کنیم که حداقل شامل میلیون ها کهکشان باشد، به عبارت دیگر به رغم آنکه جهان در مقیاس های کوچک توده ای شکل است، در مقیاس های بسیار بزرگ یکنواخت به نظر می رسد.
یکی دیگر از پرسش هایی که در کیهان شناسی بسیار مطرح می شود، مسئله آغاز جهان است. الکساندر فریدمن در سال ۱۹۲۳ با حل معادله های نسبیت عام اینشتین به این نتیجه رسید که عالم از حالتی با چگالی و دمای بسیار زیاد آغاز شده است. به عبارت دیگر جهان از انفجار ذره اولیه با چگالی و دمای بالا به وجود آمده است که امروزه آن را با عنوان Big Bang، انفجار بزرگ یا مهبانگ می شناسیم. اما واقعاً چه شواهدی وجود دارند که ایده انفجار بزرگ را تائید می کنند؟
با توجه به این دو واقعیت که جهان در حال انبساط است و فرایند انبساط گازها با سرد شدن همراه است می توان شرایط اولیه جهان را شبیه سازی کرد. اگر عمل انبساط و سرد شدن را از شرایط اولیه شروع کنیم و انبساط را ادامه دهیم، می توانیم به دمایی که برای زمان فعلی پیشگویی شده است، یعنی ۳ درجه کلوین برسیم. جسم حتی در این دما نیز انرژی تابش می کند که در قسمت امواج رادیویی طیف قرار دارد و به آن پرتوهای ریزموج می گویند.
اگر بتوان چنین تابش هایی را آشکار کرد، به شاهد مستقیمی بر وقوع انفجار بزرگ دست یافته ایم. آرنو بنزیاس و رابرت ویلسون برای اولین بار چنین تابش هایی را یافتند که می توان آن را از هر جهت آسمان دریافت کرد و تغییر در شدت آن کمتر از یک در ده هزار است. برای بررسی دقیق تر این پدیده نیز در سال ۱۹۸۹ ماهواره کوبه (به معنی کاوشگر پرتوهای پس زمینه کیهان) به فضا ارسال شد که یکنواختی فوق العاده ای را در این تابش یافت. یعنی اکنون علاوه بر یکنواختی توزیع ماده در عالم در مقیاس بزرگ با یکنواختی در تابش پس زمینه کیهانی نیز مواجه ایم. یکی از نکات جالب توجه در اینجا این است که کیهان شناسانی که سرگرم بررسی پدیده های عالم در بزرگترین مقیاس بودند برای توجیه یافته های خود به دستاوردهای فیزیک در حوزه کوچکترین ذرات یعنی فیزیک ذرات بنیادی متوسل شدند. دانشمندان فیزیک ذرات بنیادی سعی دارند با استفاده از انواع شتاب دهنده ها دریابند آیا می توان با وحدت دو یا چند نیرو از نیروهای چهارگانه اصلی (گرانش، الکترومغناطیس، هسته ای ضعیف و هسته ای قوی) یک نیروی واحد به وجود آورد. هر چند که دانشمندان تاکنون برای تلفیق نیروهای الکترومغناطیس هسته ای ضعیف و قوی به دستاوردهایی نائل شده اند اما گرانش هنوز هم از اتحاد با دیگر نیروها سر باز می زند. به نظر می رسد در جهان اولیه با دما و انرژی بسیار زیاد تمام این چهار نیرو به صورت نیرویی واحد حضور داشتند. آلن گات مدلی را برای انبساط جهان ارائه کرده است که با نام مدل تورمی شناخته می شود. در این مدل ذره اولیه که قطر آن بسیار کمتر از قطر یک پروتون و دمای آن حدود ۱۰۳۲ کلوین بود، در کسر بسیار کوچکی از ثانیه متورم و سرد شده است و نیروی گرانش از سایر نیروها جدا شد. وقتی که فضا در دوره تورم گسترش می یافت انرژی عالم در میدان هیگز باقی می ماند. تبدیل این انرژی به جرم توجیهی برای بخش مهمی از جرم جهان و ادامه انبساط جهان با سرعت کندتر آن است. در این طرح عالم مرئی ما که قطر آن تقریباً سی میلیارد سال نوری است، فقط بخش بسیار کوچکی از محل عالم را تشکیل می دهد. اگرچه تابش پس زمینه کیهانی از همه جهت ها به ما می رسد، اما این تابش در ناحیه بسیار محدودی از فضا به وجود آمده است و پیش از زمان تورم صاف و هموار شده است. ماده نیز از آن بخش انرژی به وجود آمده است که پس از دوره تورم یکنواخت شده است. به عبارت دیگر عالم مرئی ما از بخش بسیار محدودی از کل عالم و پس از پایان یافتن دوره تورم رشد یافته است و به همین دلیل می توان انتظار داشت که صاف و هموار باشد. اما برای آنکه دریابیم آینده جهان چگونه خواهد بود، لازم است از شرایط اولیه تشکیل عالم اطلاعات بیشتری داشته باشیم. می دانیم که جهان در حال انبساط است اما آهنگ این انبساط در حال کاهش است.
دلیل این کاهش شتابدار سرعت عالم آن است که همه اشیای عالم دستخوش یک جاذبه گرانش متقابل هستند. اگر نیروی گرانش قوی باشد و بتواند نیروی انفجار بزرگ را که ماده عالم را با سرعت زیاد به خارج پرتاب کرده است، خنثی کرده و سرانجام ماده یکبار دیگر روی خودش رمبش کند، می گوییم جهان «بسته» است. اما اگر نیروی روبه خارج در زمان انفجار بزرگ از حالت پیشین بیشتر باشد و فقط برای غلبه بر نیروی گرانش کافی باشد، انبساط عالم ادامه خواهد یافت که در این حالت به آن عالم «تخت» می گوییم. اگر سرعت اولیه اجزا در انفجار اولیه حتی بیش از این مقدار باشد، عالم ما «باز» خواهد بود و انبساط آن هرگز متوقف نمی شود.
مفهوم فضازمان مفهومی است بسیار مفید که در کیهان شناسی نیز بسیار کاربرد دارد. به گفته اینشتین می توان هر رویدادی را که در عالم رخ می دهد، با چهار بعد فضازمان توصیف کرد که سه عدد آن برای مشخص کردن مکان یک نقطه در فضا لازم است و عدد چهارم برای مشخص کردن زمان وقوع رویداد به کار می رود. مکان یک نقطه در فضا _ زمان انحنا دارد که این انحنا می تواند مثبت، صفر یا منفی باشد. اگر چگالی خوشه های کیهانی با افزایش فاصله یکنواخت باشد و تغییر نکند، انحنای فضازمان صفر است. در انحنای مثبت با افزایش فاصله چگالی کمتر شده و در انحنای منفی با افزایش فاصله چگالی هم زیاد می شود. به نظر اینشتین اگر انحنای جرم _ انرژی کافی در کیهان وجود داشته باشد، گرانش این جرم - انرژی سرانجام عالم را از انبساط بازمی دارد ولی اگر میزان این جرم - انرژی کافی نباشد، عالم تا همیشه منبسط می شود. اگر چگالی جرم انرژی ۳ cm/g ۱۰-۲۹باشد، کیهان تخت است، اگر بیش از این مقدار باشد کیهان بسته و اگر کمتر از این باشد، کیهان باز است. اگر اندازه گیری چگالی جرم انرژی فقط به اشیای درخشان همانند کهکشان ها،  ستارگان و سحابی های روشن محدود شود، چگالی کیهان cm3/g31-۱۰ به دست می آید، یعنی جهان برای همیشه به انبساط خود ادامه می دهد. اما در بررسی هایی که به تازگی انجام شده است، پرتوهایی شناسایی شده اند که ممکن است از منابع بی نور جهان سرچشمه گرفته باشند. اخیراً نیز تابش های فروسرخ شناسایی شده اند که نشان از کوتوله های سرخ دارد. گذشته از اینها نشانه هایی از وجود مراکز پرجرمی همانند سیاهچاله ها در کهکشان ها و تاج های نامرئی پیرامون کهکشان ها دردست است. اگر چنین اجرامی به واقع وجود داشته باشند، ممکن است کیهان پرجرم تر از آن باشد که تصور می شود، با توجه به همین مشکلات در اندازه گیری دقیق اندازه و جرم عالم است که با قاطعیت نمی توان گفت کدام یک از مدل های پیشنهادی جهان نمایانگر کیهان ماست.
•••
نجوم اخترفیزیک و کیهان شناسی از جمله مباحثی است که به دلیل ویژگی های بسیار خاص آن، علاوه بر ذهن دانشمندان، توجه بسیاری از مردم عادی را نیز به خود جلب کرده است و به همین دلیل کتاب های حوزه نجوم بیشترین طرفداران را در بین خوانندگان کتاب های علمی عامه فهم دارند. با این همه چند عامل باعث می شود خواننده از خواندن این کتاب ها چندان هم لذت نبرد، از جمله آنکه بسیاری از کتاب ها حاوی رابطه های ریاضی هستند که استفاده از آنها برای درک عمیق تر موضوع ضروری و اجتناب ناپذیر است. اما وجود رابطه های ریاضی زیاد خواننده را گریزان می کند. با توجه به همین موضوع، مولف سعی کرده است تمام مفاهیم و موضوع ها را بدون استفاده از زبان ریاضی ارائه دهد. نکته دیگر ترجمه های آشفته و نارسا از کتاب های نجومی است، اما کتاب نجوم دینامیکی از معدود کتاب هایی است که از ترجمه ای گویا برخوردار است و برای درک آن نیاز به مراجعه حضوری به مولف و مترجم نیست!
استفاده از تصویرها، شکل ها و نمودارها و جدول های متعدد (که البته بسیاری از آنها رنگی هم هستند و شرح کوتاهی هم دارند) باعث شده است که خواننده راحت تر به هدف کتاب دست یابد. تنوع موضوعی کتاب یکی دیگر از برجستگی های کتاب است. کتاب در ۱۸ فصل تنظیم شده است که تاریخچه اخترشناسی، روش های اخترشناسی، ستارگان، منظومه های چندستاره ای، محیط میان ستاره ای، کهکشان راه شیری، کیهان شناسی (که با موضوع آن در همین مقاله آشنا شدیم) و حیات فرازمینی از جمله عناوین بعضی فصل های آن است. همین جامع بودن و تنوع موضوعی باعث شده است که نجوم دینامیکی به اولین انتخاب برای علاقه مندان به نجوم بدل شود.
از جمله دلایل اقبال خوانندگان به این کتاب سبک زیبای مولف است در نگارش این کتاب و همچنین جذابیت ها و پویایی ذاتی علم نجوم. (dynamic در عبارت dynamic Astronomy در عنوان کتاب به معنای پویا و پرتحرک است.) به نظر می رسد با این توصیفات کتاب به قیمت گران ۷۹۰۰ تومانی آن بیارزد.

درباره مترجم: احمد خواجه نصیرطوسی که تاکنون ترجمه شیمی مورتیمر، تاریخ شیمی و اصول ترمودینامیک شیمیایی از وی به چاپ رسیده، متولد ۱۳۰۶ است که سال ۱۳۲۸ از دانشسرای عالی در رشته کارشناسی شیمی و کارشناسی آموزش علوم فارغ التحصیل شد و کارشناسی ارشد شیمی را از دانشگاه تهران دریافت کرد. وی در سال ۱۹۶۰ دوره آشنایی با برنامه ریزی درسی و آموزش علوم را در آمریکا و در سال ۱۹۷۰ دوره آشنایی با نشر و ویرایش در مرکز توسعه کتاب ژاپن را گذراند و طی سال ها فعالیت، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد سابق، عضو سازمان کتاب های درسی و مرکز نشر دانشگاهی بود و در مشاغل متعددی همچون مشاور ارشد و ویراستار، مولف و مترجم و... حضور داشته است. ۳ جلد کتاب درسی علوم راهنمایی و ۳ مجلد کتاب راهنمای تدریس علوم برای معلمان از جمله فعالیت های وی در سازمان کتاب های درسی است. علاقه مندان به کتاب های علمی در ایران آثار ایزاک آسیموف را با ترجمه و ویرایش وی خوانده و لذت برده اند. تالیف کتاب آشنایی با علم ترجمه کتاب های شیمی مریل، عناصر جهان، نسبیت و... از سایر فعالیت های وی است. ترجمه کتاب فیزیک طرح هاروارد در سال ۱۳۶۹ به عنوان کتاب سال شناخته شد و کتاب های متعددی نیز به دریافت «لوح تقدیر» مفتخر شدند.

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


کد امنیتی را در کادر بنویسید >
::
دفعات مشاهده: 6087 بار   |   دفعات چاپ: 1995 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 229 بار   |   0 نظر
کتابخانه جزیره
Persian site map - English site map - Created in 0.061 seconds with 986 queries by yektaweb 3461