Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
صفحه اصلی
نشر الکترونیک
حرف اول
برترین های کتابخانه
آیین نوشتن
تازه‌های نشر
دانش‌نامه‌ها
نویسندگان نامدار
گنجینه کتاب
برترین مقاله‌ها
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
:: کتاب‌های اخترشناسی و فضا منتشر شد
:: سرگذشت کتاب مرجع در ایران
:: چگونه از اثرات ریزگردها بر سلامت خود بکاهیم؟
:: بازخوانی تاریخ پزشکی معاصر ایران
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: پژوهشگر تاریخ علم چه کار می کند؟
:: ریش دراز
:: بزمجه: یادگار دایناسورها
:: یوسف ثبوتی: بنیان‌گذار نخستین رصدخانه‌ی پژوهشی ایران
:: سرشت علم و جایگاه آن در استانداردهای آموزش علوم
:: دو خدای بی‌مصرف
:: امیراعلم و بهداشت در ایران
:: چرا میان آتن و ایران جنگ درگرفت؟
کتابک
:: مفاتیح‌العلوم : کلید دست‌یابی به دانش گذشتگان ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۸/۲۱ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

در زمان هارون الرشید، خلیفه‌ی عباسی، به سفارش یحی بن خالد برمکی، وزیر ایرانی هارون، کتاب‌خانه‌ی بزرگی به نام خزانه‌ی حکمت(گنجینه‌ی دانش) ساخته شد و کتاب‌های گوناگون از جای جای جهان، به خصوص ایران و سوریه، گردآوری شد. مامون عباسی، پسر هارون، کارهای پدر را دنبال کرد و به سفارش ابوسهل فضل بن نوبخت اهوازی، بنیادی به نام بیت الحکمه(خانه‌ی دانش) به تقلید از گندی‌شاپور اهواز ساخت. او گروهی از مترجمان را به ریاست یوحنا بن ماسویه مسیحی، در آن‌جا گرد آورد و همچنین گروهی را به هند، ایران و قسطنطنیه فرستاد تا کتاب‌های مفید را گردآوری کنند. به این ترتیب، ترجمه‌ی آثار علمی، فلسفی و ادبی از زبان‌های سُریانی، پهلوی، هندی و یونانی به زبان عربی، که از همان سده‌ی نخست هجری آغاز شده بود، شتاب گرفت.

به زودی شرایطی پدید آمد که دانشمندان و پژوهشگران بسیاری از شرق و غرب به جهان اسلام و به ویژه به بغداد روی آوردند. در حالی که یهودیان در سراسر جهان مسیحی آزار می‌دیدند و مسیحیان دانش‌پژوه با دانش‌ستیزی کشیشان رو به رو بودند، مسلمانان هر دانشمندی را، از هر دین و ملتی، گرامی می‌داشتند. از این رو، خانه‌ی دانش بغداد به بزرگ‌ترین مرکز علمی و پژوهشی جهان آن روز تبدیل شد که برترین دانشمندان و پژوهشگران جهان را در خود جای داده بود. آن دانشمندان فقط از ارزش‌های معنوی دانش‌دوستی مسلمانان بهرمند نبودند، بلکه در زمینه‌ی حقوق و پاداش نیز کمبودی نداشتند. برای مثال، دریافتی سالانه‌ی جبرییل بن بختیشوع، رییس بیمارستان گندی‌شاپور اهواز که به دعوت هارون به بغداد سفر کرده بود، 480 هزار درهم بود که با افزودن آن‌چه به مناسبت عیدهای اسلامی و مسیحی دریافت می‌کرد، به 600 هزار درهم نیز می‌رسید. این شرایط مساعد باعث شد بزرگ‌ترین آثار پزشکی، ریاضی، فلسفی و نجوم به زبان عربی ترجمه شود.

طی سه سده دانشمندان بزرگی پرورش یافتند که دستاوردهای علمی تازه‌ای به بشر هدیه کردند و خیلی زود، فضای ترجمه‌ی کتاب به تالیف و آفرینش آثار با ارزشی تبدیل شد. تعداد زیاد کتاب‌های تالیفی و ترجمه‌ای باعث شد برخی به نگارش دایره‌المعارف(فرهنگنامه) روی آورند که راهنمایی برای پویندگان راه دانش باشد تا بدانند چه دانش‌هایی وجود دارد و برای عموم مردم نیز که می‌خواهند خلاصه‌ای از دانش‌ها را فراگیرند، کار آسان شود. نخستین دایره‌المعارف شناخته شده به زبان عربی، "عیون الخبار" تالیف ابن قتیبه‌ی دینوری (276-213 هجری قمری)است. پس از این، کتاب‌های متعددی با عنوان‌هایی مانند گنجینه، مخزن، جامع، جوامع و بحر(دریا) از سوی دانشمندان و پژوهشگران مسلمان به عربی و فارسی نگارش یافت. جامع‌العلوم، اثر فخر رازی، مخزن‌الفواید، اثر فائق دهلوی و جامع‌العلوم، اثر ابن‌فریغون، از جمله‌ی آن‌هاست.

یکی از مشهورترین کتاب‌هایی که به طبقه‌بندی و معرفی دانش‌های مختلف پرداخته، مفاتیح العلوم خوارزمی است که بین سال‌های 376-372 هجری قمری نوشته شده است. ابوعبداله محمد بن احمد بن یوسف کاتب خوارزمی در ابتدای این کتاب می‌نویسد: " این کتاب را مفاتیح‌العلوم ][کلیدهای دانش] نام نهادم برای آن‌که مدخل دانش است و برای بیش‌تر دانش‌ها در حد کلید است. پس هر کسی آن را بخواند و مطالبش را به خاطر بسپارد و سپس در کتاب‌های علمی به دقت بنگرد، با آن علوم آشنا می‌شود و به رازهای آن‌ها پی می‌برد. اگرچه با آن علوم بیگانه باشد و با اهل آن دانش‌ها مصاحبت و هم‌نشینی نکرده باشد."

ابوعبداله محمد بن احمد بن یوسف کاتب خوارزمی در بلخ زاده شده، در نیشابور زندگی کرده، چندی در دربار سامانیان سمت دبیری داشته، و به امر ابوالحسین عتبی وزیر نوح ثانی کتاب مفاتیح‌العلوم، یکی از کهن‌ترین دائره‌المعارف‌های اسلامی را، به زبان عربی تألیف کرده است. این اثر در برخی از نشریه‌های ایران به نادرست به محمدبن‌موسی خوارزمی، دانشمند و ریاضی‌دان شهیر ایران، نسبت داده شد، اما باید گفت که کاتب خوارزمی و ابن‌موسی‌خوارزمی دو شخصیت جداگانه هستند که در قرن‌های متفاوتی زندگی می‌کردند.

مفاتیح‌العلوم با تلاش مترجم دانا، حسین خدیوجم و پشتیبانی بنیاد فرهنگ ایران به تعداد یک هزار نسخه در خردادماه 1347 منتشر شد. بنیاد فرهنگ ایران، که زنده‌یاد پرویز ناتل خانلری دبیرکل آن بود، در مجموعه‌ای با نام علم در ایران به چاپ و نشر کتاب‌های علمی گذشته‌ی پرافتخار ایران، برای روشن کردن تاریخ علم در ایران و جهان می‌پرداخت و ترجمه‌ی مفاتیح‌العلوم، هفتمین اثر از آن مجموعه است. نمایه‌سازی برای همه‌ی آثار این مجموعه، که در آسان کردن راه پژوهش بسیار مفید است، از ویژگی‌های شایان تحسین این مجموعه است که ترجمه‌ی مفاتیح‌العلوم نیز از آن بهره‌مند است.

ویژگی‌های مفاتیح العلوم

1. مهم‌ترین ویژگی این اثر پرداختن به همان هدفی است که نویسنده در آغاز کتاب خود گفته است: کتابی که کلید همه‌ی دانش‌ها باشد و دشواری‌های صنعت‌های پیشین را آسان کند و رمزها و اصطلاح‌های هر گروه از دانشمندان را برداشته باشد، همان رمزها و اصطلاح‌هایی که فرهنگ‌های موجود از وجود آن‌ها خالی است."

2. طبقه‌بندی علوم و توضیح کوتاه پیرامون هر شاخه از علم و واژگان تخصصی که در آن شاخه به کار می‌رود. فارابی پیش از کاتب خوارزمی در کتاب احصاء‌العلوم خود به طبقه‌بندی علوم پرداخته اما از جزئیات و چگونگی آن‌ها سخن نگفته است. همچنین گروه اخوان‌الصفاء، که در نیمه‌ی دوم قرن دهم میلادی یا چهارم هجری در بصره فعالیت می‌کردند، اندکی پیش از خوارزمی پنجاه و دو رساله در رشته‌های مختلف علوم تألیف کردند ولی در آن رساله‌ها به طبقه‌بندی علوم توجه نکردند.

3. پرداخت به ریشه‌ی واژه‌ها، چه پارسی، یونانی و چه سریانی باشند. برای مثال، نوشته است که هندسه از واژه‌ی پارسی هندازه( اندازه)؛ رواصیر، جمع ریصار از ریچار به مفهوم ترشی پیاز؛ زیج، از واژه فارسی زه به مفهوم وتر و زائجه، از زایش فارسی، گرفته شده است. در جایی دیگر به نکویی گفته است: " بربط : و آن عود است، این واژه فارسی است و اصل آن بربت [Barebat] بوده، یعنی سینه‌ی بت (= مرغابی)، زیرا شکل این ساز به سینه و گردن مرغابی شباهت دارد."

4. خلاصه گویی و پرهیز از طولانی شدن بی‌جای سخن، چنان‌که خود گفته است: " در این کتاب از این نوع اصطلاحات آن چه را که بیش‌ر مورد نیاز است، بدون ایجاز مخل و اطناب ممل گرد آورده‌ام، اصطلاحات مشهور و معروف در میان مردم را کنار گذاشته‌ام و از واژه‌های پیچیده و بیگانه چشم پوشیده‌ام، یعنی واژگانی که هر گاه در کتابی ذکر شود به شرح و تفسیر بسیار نیازمند است. میان این دو راه مشکل و آسان، حد وسط را برگزیدم، بنابراین هر اصطلاحی که بیشتر مورد نیاز بود، و از دیگر واژ‌ها مناسب‌تر می‌نمود،برگزیدم، به فروع بسیار و مشتقات بی‌معنی و خنک نپرداختم، و از آوردن مثال و گواه پرهیز کردم؛ زیرا بیش‌تر این اصطلاح‌ها، اسم‌ها و عبارت‌هایی است که اهل دانش وضع و اختراع کرده یا واژگانی است که از زبان‌های بیگانه معرب شده است."

5. کارآمد بودن برای همه‌ی زمان‌ها. این اثر برای پژوهشگرانی که می‌خواهند در دانش پیشینیان به کاوش پردازند در حکم فرهنگ‌نامه برای نوآموزی است که می‌خواهد زبان بیگانه‌ای را بیاموزد.  چنان‌که خود نیز گفته است: " هرگاه ادیب سخندان و ورزیده‌ای بخواهد به یکی از کتاب‌هایی که در باب علوم و حکمت تصنیف شده رجوع کند، بدون آشنایی به آن دانش و صنعت، از مطلب‌های آن چیزی نخواهد فهمید و هنگام مراجعه مانند مردم بی‌سواد خواهد بود."

• سخنی از مترجم مفاتیح‌العلوم

• پیشگفتار کاتب خوارزمی بر مفاتیح‌العلوم 

• گزیده‌ی از مقاله‌ی دوم مفاتیح‌العلوم

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


کد امنیتی را در کادر بنویسید >
::
دفعات مشاهده: 8583 بار   |   دفعات چاپ: 2630 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 240 بار   |   0 نظر
کتابخانه جزیره
Persian site map - English site map - Created in 0.061 seconds with 992 queries by yektaweb 3506