Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
ورودی کارگاه::
جمله‌نویسی::
پاراگراف‌نویسی::
یادداشت‌ کوتاه::
مقاله‌نویسی::
نوشتن کتاب::
درباره‌ی نوشتن::
نوشته‌های ماندگار::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: بیایید باکتری بخوریم
:: یخچال ایرانی، نوآوری ایرانی
:: چرخه سوخت هسته‌ای
:: ناسا پایین‌ترین دمای جهان را می‌آفریند
:: 9 نکته درباره بچه‌ها که ممکن است ندانید
:: جلوگیری از سرطان با غذاهای سبز
:: گرمای لپ‌تاپ بر قدرت باروری اثری ندارد
:: مجموعه‌ی 6 جلدی گفت‌وگو درباره‌ی انرژی منتشر شد
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
سالارکتاب
سالارکتاب
با کتاب‌های سالاری آشنا شوید
:: آشنایی با ادبیات غیرداستانی ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۶/۸/۳۰ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

به آن‌چه که انسان با نوشتن یا گاهی با گفتن پدید می‌آورد، ادبیات می‌گویند که اغلب آن را در دو دسته‌ی ادبیات داستانی و ادبیات غیرداستانی جای می‌دهند. ادبیات داستانی یا خیالی(Fiction) گونه‌ای از ادبیات است که از خیال نویسنده ریشه می‌‌گیرد و شامل داستان کوتاه، رمان، شعر و جمله‌های ادبی است. ادبیات غیرداستانی یا واقعی(Nonfiction) درباره‌ی جهان واقعی سخن می‌‌گوید و درباره‌ی مردمان واقعی، رویدادهای واقعی زندگی یا جاهای واقعی به خواننده اطلاعات می‌‌دهد. زندگی‌نامه‌ها، نوشته‌های جغرافیایی و تاریخی، گزارش‌های خبری، نوشته‌هایی درباره‌ی علوم و فناوری، نوشته‌هایی با موضوع‌های اجتماعی و فرهنگی یا سیاسی، فرهنگ‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها، مقاله‌های پژوهشی، یادداشت‌ها و سرمقاله‌ها، همگی از ادبیات غیرداستانی به شمار می‌آیند.

  نوشته‌های غیرداستانی از دانستنی‌ها سرشارند، دانستنی‌هایی درباره‌ی جهان جاندران، تاریخ گذشتگان، کیهان و سفرهای فضایی، واکنش‌های شیمیایی، رابطه‌های ریاضی، رویدادهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و دانستنی‌هایی پیرامون دین‌ها و آیین‌ها، شهرها و کشورها، نام‌آوران و چیزهای گوناگون دیگر. همچنین، در نوشته‌های غیرداستانی پندارها، پیش‌بینی‌ها و نتیجه‌گیری‌های افراد و گروه‌ها پیرامون موضوع‌های گوناگون نیز بازتاب می‌یابد. مقاله، کتاب یا گفت‌و‌گو پیرامون ادبیات داستانی نیز ادبیات غیرداستانی به شمار می‌آید، زیرا در آن‌ها نیز دانستنی‌هایی درباره‌ی نوشته‌هایی بیان می‌شود که واقعیت پیدا کرده‌اند.

  برای آن که تفاوت ادبیات داستانی و غیرداستانی بهتر روشن شود، دو پاراگراف زیر را در نظر بگیرید:

  نمونهی 1

  روی صندلی کنار پنجره نشسته بودم و بارش سهمگین باران را نگاه می‌کردم. چنین می‌نمود که باران خشمگنانه فرود می‌آید تا زمین را ادب کند و ناپاکی‌های آن را بشوید. چندی نگذشت که کرم‌ها از زمین بالا آمدند، چرا که از لانه‌های تاریکشان بیرون رانده شده بودند. هنگامی که به سطح زمین رسیدند، آیا احساس متفاوتی داشتند؟ آیا معنای کوبش‌های شکنجه‌وار باران را دریافته بودند؟ آیا شعر این لحظه‌ها را همان گونه، درک می‌کردند که من می فهمیدم؟

   نمونهی 2

   روی صندلی کنار پنجره نشسته بودم و بارش باران را نگاه می‌کردم. باران بسیار تند و سنگین می‌بارید. پس از آن که زمانی از باراش باران گذشت، چند کرم خاکی را دیدم که از زیر زمین بالا می‌آمدند. بیش از 20 دقیقه نگذشته بود که کرم‌های بیشتری پدیدار شدند. دریافتم که با فرورفتن آب در زمین کرم‌های خاکی برای به دست آوردن هوا به سطح زمین می‌آیند.

   در پاراگراف نخست، نویسنده احساس شاعرانه خود را از بارش باران با مشاهده‌ی خود درهم آمیخته و گزارشی نوشته است که با واقعیت سازگار نیست. اما در پاراگراف دوم، نویسنده مشاهده‌ی خود را به دقت شرح داده است و در جمله‌های خود به جای توصیف‌های شاعرانه از توصیف‌های سازگار با واقعیت بهره گرفته است. او به جای واژه‌ی کرم، که مفهوم عام دارد، واژه‌ی‌ کرم خاکی را به کار برده و چگونگی بارش باران را با قیدهای تند و سنگین بیان کرده است. همچنین، هر جا که نیاز بوده، زمان رویدادها را مشخص کرده است. بنابراین، نوشته‌ی نخست یک نوشته‌ی داستانی(ادبی) است که هرچند با ارزش است، ارزش علمی نوشته‌ی دوم را، که یک نوشته‌ی غیرداستانی است، ندارد.

  گاهی مرز بین ادبیات داستانی و غیرداستانی بسیار باریک می‌شود و داستانی بر پایه‌ی رویدادهای واقعی زندگی نوشته می‌شود یا برای معرفیِ گیرا و ساده‌تر یک موضوع واقعی، اندکی داستان‌پردازی می‌شود. برای مثال، نویسنده‌ای داستانی برای آموزش شیوه‌ی زندگی مورچه‌ها می‌آفریند که در آن گروهی از دانش‌آموزان همراه آموزگار خود بسیار کوچک می‌شوند و به لانه‌ی پیچ در پیچ و پُر راه‌روی مورچه‌ها وارد می‌شوند. این گونه نوشته‌ها که به نوشته‌های علمی‌تخیلی شناخته می‌شوند، گاهی به واقعیت بسیار پایبندند و گاهی از واقعیت‌ بسیار دور می‌شوند و جنبه‌های خیال‌پردازی آن‌ها بر جنبه‌های واقع‌گرایی آن‌ها برتری می‌یابد. به هر حال، بیشتر این نوشته‌ها از قاعده‌ی ادبیات داستانی پیروی می‌کنند و در این کتاب به آن ها پرداخته نمی‌شود.

   انواع نوشته‌های غیرداستانی

  همان‌گونه که گفته شد، ادبیات غیرداستانی به چیزهای واقعی، مردمان واقعی و رویدادهای واقعی می‌پردازد. چیزهای واقعی بسیار بیشتر و گوناگون‌تر از چیزهای خیالی یا افسانه‌ای است. این چیزها شاید ذره‌های سازنده‌ی یک اتم یا ستاره‌هایی باشند که هزاران سال نوری از زمین فاصله دارند. مردمان واقعی نیز بسیار بیشتر و گوناگون‌تر از مردمان خیالی و افسانه‌ای هستند. مردمان واقعی ممکن است فرمان‌روای یک تمدن فراموش شده یا فضانوردی باشد که در ایستگاه فضایی به پژوهش علمی می‌پردازد. روی‌دادهای واقعی ممکن است در گذشته رخ داده باشند یا پیش‌بینی می‌شود که درآینده رخ ‌بدهند. این رویدادهای شاید به مانند یک دستاورد بزرگ پزشکی، امیدبخش یا مانند یک جنگِ نابرابر و خانمان‌سوز، دردآور و اندوهبار باشند. بنابراین، جهان واقعی بسیار گسترده است و به همین دلیل حوزه‌ی نوشته‌های غیرداستانی گسترده و گوناگون است.

  برخی از مهم‌ترین نوشته‌های غیرداستانی عبارتند از:

  1. زندگی‌نامه‌ها: نوشته‌هایی درباره‌ی مردمانی است که زنده‌اند یا زمانی زنده‌ بوده‌اند. این نوشته‌ها ممکن است خودنوشت یا دگرنوشت باشند. زندگی‌نامه‌ی خودنوشت را خود فرد می‌نویسد و زندگی‌نامه‌ی دگرنوشت را نویسنده‌ی دیگری درباره‌ی فرد می‌نویسد. نوشته‌هایی که زندگی مردمان افسانه‌ای را بازگو می‌کنند یا رُمان‌هایی که درباره‌ی مردم واقعی نوشته می‌شوند، از این دسته به شمار نمی‌آیند.

  2 . دانش‌نامه‌ها: کتاب‌های‌ مرجعی است که اطلاعات گوناگونی را به صورت مقاله‌های کوتاه و دراز در خود دارند. این مقاله‌ها به صورت موضوعی یا الفبایی سازمان یافته‌اند. گونه‌هایی از دانش‌نامه‌ها که ویژه‌ی کودکان و نوجوانان تهیه می شوند، تصویرهای رنگی بسیاری دارند.

  3. فرهنگ‌ها: کتاب‌های است که مجموعه‌ای از واژه‌های یک زبان و مفهوم آن‌ها را در خود دارند. همچنین، ریشه‌ی واژه‌ها و کاربردهای دستوری آن‌ها را شرح می‌دهند. برخی از فرهنگ‌ها به صورت دوزبانه یا چند زبانه نوشته می‌شوند که در ترجمه بسیار به کار می‌آیند.

  4. اطلس‌ها و کتاب‌های جغرافیایی: کتاب‌هایی با نقشه‌های جغرافیایی است که گاهی نوشته‌های اندکی دارند و گاهی ظاهر دانش‌نامه‌ای دارند و اطلاعاتی گوناگونی درباره‌ی کشورها به خواننده می‌دهند.

  5 . کتاب‌های تاریخی: نوشته‌هایی درباره‌ی رویدادهای مهم تاریخی به صورت گاه‌شمار یا تحلیلی یا آمیزه‌ای از این دو است و عکس‌ها و شواهد باستان شناختی در آن‌ها آورده می‌شود.

  6. کتاب‌های درسی: نوشته‌هایی است که برپایه‌ی یک برنامه‌ی آموزشی نوشته می‌شوند و موضوع‌های علمی، فرهنگی و ادبی را به صورت رسمی به دانش‌آموزان یا دانشجویان آموزش می‌دهند. این نوشته‌ها به طور معمول با کتاب راهنمای آموزگار همراه است که پیشنهادهایی برای آموزش کارآمدتر و بهره‌گیری بهتر از کتاب درسی در خود دارند.

  7. نوشته‌های کمک‌درسی: کتاب‌ها یا مجله‌هایی است که در راستای هدف‌های برنامه‌ی درسی نوشته می‌شوند و کامل‌کننده‌ی کتاب‌های درسی به شمار می‌آیند. برخی از آن‌ها دانستنی‌های بیشتری در اختیار دانش‌آموز می‌گذارند، مهارت‌های ذهنی و عملی آن‌ها را پرورش می‌دهند و برخی دیگر، کتاب کار و تمرین هستند و در ارزشیابی وآماده شدن برای آزمون‌ها به کار می‌آیند.

  8. کتاب‌های علمی آموزشی: کتاب‌هایی است که برای معرفی دانستنی‌های علمی به کودکان و نوجوانان یا بزرگسالان نوشته می‌شوند. برخی از آن‌ها به یک دانش‌نامه‌ی کوچک می‌مانند. برخی دیگر، دانستنی‌های گوناگون، هدف‌های آموزشی دیگری نیز دارند و به کتاب‌های کمک‌درسی نزدیک می‌شوند. از این کتاب‌ها با عنوان کتاب کمک‌آموزشی نیز یادشده است.

  9. طرح درس ها: نوشته‌هایی است که برای آموزگاران تهیه می‌شوند یا خود آنان تهیه می‌کنند و هدف‌های آموزشی یک موضوع درسی و چگونگی اجرای آن در کلاس درس و چگونگی ارزشیابی دانش‌آموزان در آن‌ها نوشته می‌شود. گاهی آموزگاران پس از اجرای یک طرح درس در کلاس درس و دریافت بازخوردهای دانش‌آموزان، نتیجه‌ی کار خود را به صورت یادداشتی کوتاه یا یک گزارش آموزشی برای مجله‌های ویژه‌ی این موضوع‌ها می‌فرستند.

  10. مقاله‌های پژوهشی: این نوشته‌ها، گزارش یک کار پژوهشی است که برای آگاهی پژوهشگران دیگر در مجله‌های تخصصی یا به صورت کتاب چاپ می‌شوند. گاهی نمونه‌های ساده‌تری از این گزارش‌ها را دانش‌آموزان و دانشجویان به عنوان کار آموزشی تهیه می‌کنند.

  11. خبرها: نوشته‌ها‌ی کوتاهی با ساختاری ویژه است که یک رویداد علمی، فرهنگی، ورزشی، سیاسی و اجتماعی را فشرده گزارش می‌دهند. این نوشته‌ها به زمان بسیار حساس‌اند.

  12. گزارش های ویژه: این نوشته‌ها گزارش تفصیلی رویداد علمی، فرهنگی یا اجتماعی است.گونه‌ای از این گزارش‌ها که در مجله‌های علمی‌خبری منتشر می‌شوند، گزارش ساده‌ای از یک کار پژوهشی است که برای آگاهی مردم عادی، دانش‌آموزان یا دانشجویان بسیار ساده‌سازی شده‌اند.

  11. یادداشت‌ها‌: نوشته‌های کوتاهی است که نظر نویسنده را درباره‌ی موضوع خاصی بیان می‌کنند. سرمقاله‌های روزنامه‌ها و مجله‌ها را می‌توان از این دسته دانست. گونه‌ای از یادداشت‌های کوتاه که فقط از پنج پاراگراف تشکیل شده‌اند، به «یادداشت‌های پنج‌پاراگرافی» شناخته می‌شوند.

  13. گفت و گو: نوشته‌هایی هستند که از گفت‌و‌گو با شخصیت‌های علمی، فرهنگی، ورزشی، هنری وسیاسی به دست می‌آیند. این گفت‌و‌گوها ممکن است بین دونفر(پرسشگر و پاسخ‌دهنده) یا بین چند نفر(پرسشگر و کارشناسان) باشد.

  14. یادداشت‌های روزانه: نوشته‌هایی است که افراد برپایه‌ی رویدادهای روزانه‌ی زندگی خود می‌نویسند. یادداشت‌های روزانه‌ی شخصیت‌های سیاسی بسیار مورد توجه خواننندگان است.

  15. سفرنامه‌ها: گزارش یک جهانگرد از دیده‌ها و شنیده‌های خود در سفر است. از کهن‌ترین نوشته‌های غیرداستانی هستند و جنبه‌های توصیفی آن‌ها بسیار قوی است. امروزه گزارش‌هایی از این دست را بیشتر به صورت فیلم‌های مستند تهیه می‌کنند.

  17. نامه‌ها: نامه‌های اداری، درخواست‌ها و نامه‌های شخصی که جنبه‌ی عاطفی ندارند، نوشته‌های غیرداستانی به شمار می‌آیند. نامه‌های اداری ویژگی‌های نگارشی خاص خود را دارند.

  18. سندها: نوشته‌هایی مانند سندهای حقوقی، کتاب‌های قانون، آیین‌نامه‌ها، گزارش‌های رسمی، برنامه‌های دولت‌ها و سازمان‌ها، دفترچه‌های راهنما، نقشه‌های ساختمانی، عکس‌ها و فیلم‌های مستند و چیزهایی مانند این‌ها را شامل می‌شوند.

  19. نوشته‌های دین‌شناسی: نوشته‌های دینی بسیار گوناگون و از هر دو نوع داستانی و غیرداستانی هستند. گونه‌ای از این نوشته‌ها که به معرفی مفاهیم دینی، اما نه در قالب داستان یا دعا می‌پردازند، و نوشته‌های دین‌پژوهی از ادبیات غیرداستانی به شمار می‌آیند.

  20. نقدهای ادبی: هر چند نوشته‌های ادبی و هنری از ادبیات داستانی به شمار می‌آیند، نوشته‌هایی که به نقد این آثار می‌پردازند، چه به صورت یادداشت، مقاله و چه به صورت کتاب، هم‌چنین نوشته‌هایی که در زمینه‌ی تاریخ ادبیات یا آیین نگارش نوشته می‌شوند، از ادبیات غیرداستانی به شمار می‌آید.

  با تعریفی که برای ادبیات غیرداستانی بیان شد، نوشته‌های دیگری را نیز می‌توان به فهرست انواع نوشته‌های غیرداستانی افزود. با وجود این، پرداختن به همه‌ی انواع نوشته‌های غیرداستانی نه تنها در یک کتاب نمی‌گنجد که هر نویسنده‌ای نمی‌تواند درباره‌ی همه‌ی آن‌ها نظر بدهد و بنویسد. برای مثال، درباره‌ی سندهای حقوقی یک کارشناس حقوق، درباره‌ی نوشته‌های دینی یک کارشناس ادبیات دینی و در مورد کتاب اطلس نیز کارشناس جغرافیا و نقشه‌کشی باید نظر بدهد. نویسنده‌ی این کتاب بیش‌تر درباره‌ی مقاله‌های علمی‌آموزشی، کتاب‌های درسی و کمک‌درسی، دانش‌نامه‌های کودک و نوجوان، گزارش‌های آموزشی و کتاب‌های علمی‌آموزشی کودک و نوجوان مطالعه و تجربه‌هایی داشته است. از این رو، با این که نویسنده کوشیده است راهکارهای پیشنهادی این کتاب، بنیادی و پایه‌ای و برای همه‌ی نویسندگان سودمند باشد، توجه ویژه‌ی کتاب به سوی این گونه نوشته‌هاست.

  ویژگی‌های ساختاری نوشته‌های غیرداستانی

  ادبیات غیرداستانی نه تنها از نظر محتوا، بلکه از نظر ساختاری نیز تفاوت‌های زیادی با ادبیات داستانی دارد. برای مثال، در بیش‌تر نوشته‌های ادبی به دانسته‌های پیشین خواننده کمتر توجه می‌شود و نویسنده می‌کوشد نوشته‌ای پدید آورد که خواننده پیرامون آن آگاهی چندانی نداشته باشد و به اصطلاح اثری نو یا بدیع باشد. اما در نوشته‌های غیرداستانی، برخی از اطلاعاتی که خواننده با آن رو به رو می‌شود، برایش آشنا خواهد بود و برخی به طور کامل جدید است. هنگامی که یک نوشته‌ی غیرداستانی را می‌خوانید، آنچه را پیش از این می‌دانستید با آن‌چه به دست می‌آورید، پیوند می‌زنید.

  نوشته‌های غیرداستانی ویژگی‌های ساختاری دیگری دارند که برخی از آن‌ها این گونه هستند:

  1. عنوان‌بندی

  در نوشته‌های غیرداستانی، اطلاعات دسته‌بندی می‌شود و به صورت بخش‌ها و زیربخش‌هایی سازمان می‌یابد. برای هر بخش یا زیربخش، عنوانی در نظر می‌گیرند. این عنوان‌ها سرنخی به خواننده می‌دهد که موضوع اصلی بخش یا زیر بخش چیست. در این گونه نوشته‌ها، بخش‌بندی و عنوان‌بندی به گونه‌ای تنظیم می‌شود که خواننده گام به‌گام از موضوع‌های کلی‌تر و آشناتر به موضوع‌های دقیق‌تر و ظریف‌تر برسد. برتری یک نوشته‌ی غیرداستانی بر نوشته‌های دیگر، تا اندازه‌ی زیادی به بخش‌بندی و عنوان‌بندی آن است.

  2. سازمان‌بندی

  در نوشته‌های غیرداستانی اطلاعات را به شیوه‌های گوناگونی سازمان می‌دهند. گاهی بر پایه‌ی نظم زمانی یا رابطه‌ی علت و معلول پشت سر هم می‌آیند و گاهی شباهت‌ها و تفاوت‌های بین دو چیز، دو نفر، دو جا یا موضوع را بیان می‌کنند. البته، یک زندگی‌نامه، یک گزارش پژوهشی، یک گزارش خبری، یک تجربه‌ی آموزشی، یک متن درسی، یک مقاله‌ی دانش‌نامه‌ای، توصیف یک اثر هنری و معرفی یا نقد یک کتاب، سازمان‌بندی ویژه‌ی خود را می‌خواهد.

  3. شرح تصویر

  برخلاف متن‌های داستانی که بدون تصویر نیز می‌توان از آن‌ها بهره‌برداری کرد، نوشته‌های غیرداستانی اغلب به تصویرها و نمودارهایی وابسته‌اند که خود بخشی مهم از کار اطلاع‌رسانی را انجام می‌دهند. تصویرهای این دسته از نوشته‌ها، شرح تصویری دارند که نزدیک تصویرها و نمودارها نوشته می‌شود و موضوع نهفته در تصویر یا نمودار را روشن‌تر می‌کند. گاهی شرح تصویرها در چند تکه در جای‌جای تصویر می‌آید و برای شرح تصویر نیز عنوانی برگزیده می‌شود. تصویرهایی از این دست، در کتاب‌های درسی و دانش‌نامه‌ها بسیار اهمیت دارند.

  4. تعریف‌ها

  نوشته‌های غیرداستانی ممکن است حاوی واژگان تخصصی باشند. به طور معمول، این واژگان را در جای درست خود در نوشته توضیح می‌دهند. گاهی فهرستی از این واژه‌ها، با عنوان کلیدواژه، در آغاز نوشته یا پایان نوشته می‌آید. در کتاب‌های درسی، فهرست این واژگان به صورت الفبایی و با شرح اندک، اما روشن در پایان کتاب می‌آید. هم‌چنین، از آن‌جا که فراگیری این تعریف‌ها برای فراگیری موضوع‌های دیگر ضروری است، تمرین‌هایی پیرامون واژگان تخصصی برای خواننده طراحی می شود.

  5. ویژگی‌های حروف‌نگاری

  برخی واژه‌ها یا نظرها را به حالت ویژه‌ای از حروف‌نگاری برجسته نشان می‌دهند. برجسته‌کردن(بولد کردن) و کج‌نوشتن(ایتالیک) یا به کار بردن رنگ‌های گوناگون و بهره‌گیری از خط‌ها و اندازه‌های متفاوت، از این حالت‌های ویژه است.

  6. صفحه‌آرایی ویژه

  صفحه‌ارایی این گونه نوشته‌ها نیز زمان بیش‌تری می‌برد، زیرا تصویرها و نمودارها باید در جای مناسب خود جای گیرند تا آمیزه‌ای زیبا از نوشته و تصویر فراهم شود. از ‌آن‌جا که تصویرها ممکن است کنارنویس و شرح تکه‌تکه داشته باشند، هماهنگی و ارتباط نویسنده و صفحه‌آرا بسیار کارساز است.

  سازمان‌بندی متمرکز و نامتمرکز

  ‌در نوشته‌های داستانی دو شیوه‌ی اصلی سازمان‌بندی دیده می‌شود: شیوه‌ی متمرکز یا خطی و شیوه‌ی نامتمرکز یا غیرخطی. در سازمان‌بندی متمرکز، که شیوه‌ی سنتی نگارش متن است، نویسنده و خواننده از یک مقدمه آغاز می‌کنند و سپس بند به بند پیش می‌روند تا به نتیجه‌گیری پایان مقاله یا کتاب برسند. اما در ساختار نا متمرکز، خواننده به ناچار یک مسیر را برای پی بردن به موضوع متن در پیش ندارد، بلکه نوشته چنان نگارش می‌یابد که خوانده برای مطالعه‌ی آن می ‌ تواند چند مسیر مرتبط را طی کند . در این حالت او هر بخش ی را که دوست دارد یا به آن بیشتر نیاز دارد ، مطالعه می‌ کند ، بی‌آن‌که احساس کند مطلب را به صورت ناقص فرا گرفته است.

  برای مثال ، در مقاله‌ی انرژی، که از یک دانش‌نامه‌ی کودک و نوجوان برداشت شده است، صورت‌های گوناگون انرژی در حاشیه‌ی سمت راست همراه با چند تصویر معرفی شده‌اند . در حاشیه‌ی سمت چپ نیز چرخه‌ی انرژی به صورت نموداری به تصویر کشیده شده است. متن اصلی مقاله نیز به چند بند تقسیم شده که از هر کدام به طور مستقل می‌توان بهره گرفت . بنابراین، مقاله‌ی انرژی به چند بخش تقسیم شده است که در عین این که با هم ارتباط دارند، مستقل از هم نیز اطلاع‌رسانی می‌کنند . در پایان هر مقاله نیز به مقاله‌های مرتبط با موضوع‌های مطرح شده در آن مقاله، ارجاع داده شده است.

  هر چند در برخی نوشته‌های پیشینیان نیز رگه‌هایی از سازمان‌بندی نامتمرکز دیده می‌شود، اما اکنون این شیوه‌ی پرداخت موضوع، شیوه‌‌ی غالب سازمان‌بندی در مجله‌های علمی‌آموزشی، کتاب‌های درسی و کمک‌درسی وکتاب‌های علمی‌ کودکان و نوجوانان شده است.گسترش شبکه‌ی جهانی اینترنت، که ساختار نامتمرکز(فرامتن یا هایپرتِکست) بنیادی‌ترین ویژگی آن است، بر میزان بهره‌گیری از این شیوه‌ی سازمان‌دهی متن در کتاب‌ها افزوده است. بنابراین، آشنایی بیشتر با این ساختار و فرآیند تولید آن باید بیش از پیش مورد توجه نویسندگان و ناشران باشد.

  فرآیند تولید نوشته‌ای با سازمان نامتمرکز بیش از نوشته‌های داستانی به ارتباط بین پدیدآورندگان نیاز دارد. فرآیند تولید نوشته‌های داستانی به طور معمول فرآیندی خطی است؛ یعنی نویسنده اثر خود را به ناشر می‌دهد و ناشر آن را به تصویرگر می‌سپارد تا با توجه به فضای کار، تصویرهایی چند برای آن تهیه کند. سپس، صفحه‌آرا با توجه به پسند خود و در نظر گرفتن خواسته‌های ناشر، نسخه‌ی نهایی را آماده‌ی چاپ می‌کند. اما تولید نوشته‌ی غیرداستانی با ساختار نامتمرکز به همکاری تنگاتنگ نویسنده، تصویرساز، صفحه‌آرا و مدیر هنری نیاز دارد و یک کار گروهی سازمان‌یافته است. بنابراین، باید کوشش خود را برای شناخت هر چه بیش‌تر این سازمان‌دهی و روی‌آوردن به کارهای گروهی سازمان‌یافته بیشتر کنیم.

  تصویرسازی غیرداستانی

  عکس و تصویرسازی بخش مهمی از نوشته‌های غیرداستانی است و گاهی برجسته‌ترین ویژگی است که یک نوشته‌ی غیرداستانی را از نوشته‌ی غیرداستانی دیگر جدا می‌سازد. تصویرسازی این نوشته‌ها مانند خود نوشته‌ها با واقعیت رابطه‌ی نزدیک دارد و تا اندازه‌ای زیادی از خیال‌پردازی دور است. هدف اصلی این تصویرها رساندن اطلاعات مورد نظر نویسنده به خواننده است که می‌تواند یک مفهوم علمی یا یک رویداد تاریخی یا چیزهایی مانند این‌ها باشد. تصویرساز غیرداستانی می‌تواند از همه‌ی شیوه‌های تصویرسازی داستانی و حتی از کارتون و کاریکاتور بهره بگیرد، اما فرآورده‌ی نهایی او نباید به گونه‌ای باشد که رساندن مفهوم را دشوار کند یا برداشت نادرستی از یک مفهوم را در پی داشته باشد.

  تصویرهای غیرداستانی انواع گوناگونی دارند. برخی از آن‌ها را تصویرهای علمی می‌نامیم که همه‌ی تصویرهایی را در بر می‌گیرد که برای نوشته‌های مربوط به علوم تجربی(شیمی، فیزیک، زیست‌شناسی و پزشکی) و فناوری‌های گوناگون تهیه می‌شوند. بخشی از آن‌ها، عکس‌ها یا تصویرسازی‌هایی از رویدادهای تاریخی و اجتماعی هستند. برخی نیز نقشه‌های جغرافیایی، زمین‌شناسی و هواشناسی، عکس‌های هوایی و نمودارهای گوناگونی است که به طور معمول با دستگاه‌ها و روش‌های ویژه تهیه می‌شوند و آن‌ها را به تصویرگران سفارش نمی‌دهند. از میان این تصویرهای گوناگون، سخن خود را به تصویرهای علمی و بازسازی‌های رویدادهای تاریخی محدود می‌کنیم که به طور معمول به تصویرسازی نیاز دارند.

  تصویرهای علمی طراحی‌هایی هستند که درستی و باریک‌بینی بسیار زیادی دارند و ظرافت‌ها را بدون ابهام به نمایش می‌گذارند. گاهی یک عکس معمولی از یک جاندار، دستگاه‌ها و ماشین‌های پیچیده یا چیزهای ساده‌تری مانند یک پیچ و مهره است. گاهی عکس‌های است که با دستگاه‌ها و دوربین‌های پیشرفته تهیه شده ‌است، مانند عکس‌هایی که با کمک تلسکوپ از آسمان یا عکس‌هایی که با کمک میکروسکوپ الکترونی از درون سلول گرفته می‌شود. گاهی نیز بر پایه‌ی دانسته‌ها وداده‌های علمی آماده‌سازی می‌شود. برای مثال، برنامه‌ی فرستادن فضانوردان به فضا و بازگشت آن‌ها را در یک تصویر بازسازی شده به نمایش می‌گذارند. در هر صورت، این تصویرها در کنار ویژگی‌های هنری چشم‌نوازی که دارند، به هدف اصلی خود که اطلاع‌رسانی درست درباره‌ی یک مفهوم یا رویداد علمی است می‌پردازند.

  واقع‌گرایی مهم‌ترین ویژگی تصویرهای علمی است و یک تصویرساز علمی چیزی را به تصویر می‌کشد که از پیش وجود دارد و کار اصلی او تصویرگری دقیق آن و تاکید بر چیزهایی ضروری است. با این همه، گاهی تصویرساز برای اطلاع‌رسانی کارآمدتر به ناچار اندکی از واقع‌گرایی فاصله می‌گیرد. برای مثال، در کتاب‌های زیست‌شناسی اندام‌های جای گرفته در قفسه‌ی سینه چنان تصویر می‌شوند که همه‌ی آن‌ها را به آسانی می‌توان تشخیص داد. در این تصویرها قلب با خط برجسته و گاه با رنگ قرمز تند از رگ‌ها متمایز است. سرخرگ‌های بزرگ با رنگ قرمز روشن و سیاهرگ‌های بزرگ با آبی تیره نمایش داده می‌شوند. اما اگر قفسه‌ی سینه‌ی جسدی را بشکافیم با چنین چیزی رو به رو نمی‌شویم، زیرا قلب به سادگی از رگ‌هایش تشخیص داده نمی‌شود و سیاهرگ‌ها و سرخرگ‌ها نیز در نگاه نخست چندان از هم متمایز نیستند. تصویرساز به این دلیل این تمایزها را در تصویر ساختگی خود آورده است که بررسی‌های گوناگون نشان داده‌اند سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها، چه از نظر ساختار و چه از نظر کارکرد، با هم تفاوت دارند.

  بازسازی رویداد‌های تاریخی بر پایه‌ی داده‌های تاریخی و باستان‌شناسی از دیگر کارهایی است که به دستکاری‌های حساب‌شده‌ی تصویرساز نیاز دارد. گاهی از یک رویداد تاریخی عکس مناسبی نداریم، اما از آن‌چه روی داده آگاهیم و عکس‌هایی از چهره‌ی افراد درگیر درآن رویداد داریم. این آگاهی‌ها و سندها به تصویرساز کمک می‌کند آن رویداد تاریخی را به شیوه‌ای گیرا بازسازی کند. بازسازی بناهای تاریخی به گونه‌ای که بازتابی از شکوه آن‌ها باشد نیز مورد توجه است. این بازسازی از این رو انجام می‌شود که شکوه یک بنای تاریخی پیش از ویرانی برای بیننده نمایان شود. بنابراین، تصویرساز با کمک کارشناسان بناهای تاریخی به مانند یک کارشناس بازسازی بناهای تاریخی به بازسازی مجازی آن‌ها می‌پردازد و در این راه از نوآوری‌ها و ذوق خود به صورت حساب‌شده بهره‌ می‌برد.

  برخی عقیده دارند که تصویرسازی غیرداستانی به دلیل ماهیت خود که همانا بازتاب‌دادن واقعیت‌های از پیش موجود است، خلاقانه نیست. اما شاید با یک نمونه‌ی تاریخی بتوانیم نادرست بودن این نظر را نشان بدهیم. درتاریخ آمده است که یکی از سرداران ایران به نام آریوبرزن در برابر سپاهیان اسکندر مقدونی پایداری نشان داد. می‌دانیم که او و سربازانش در یک گذرگاه کوهستانی با سپاهیان اسکندر درگیر شدند و در این راه جان سپردند. از پوشش سربازان هر دو سوی نبرد و ابزارهای جنگی آن‌ها نیز آگاه هستیم. اما تصویری از چهره‌ی آریوبرزن و سربازانش نداریم. تصویرساز به ناچار باید چهره‌ای خیالی برای سردار ایرانی پدید آورد. اما این چهره باید بازتابی از پایداری و فداکاری و از جان گذشتگی در راه میهن باشد و او را بسان یک قهرمان ملی در چشم بیننده بنشاند. چگونگی بازسازی فضای نبرد نیز به نمایاندن این فداکاری و از جان گذشتگی کمک می‌کند. بنابراین، او باید کار خلاقانه‌ای انجام دهد که شاید هر تصویرگری توان انجام دادن آن را نداشته باشد.

  تصویرسازی به ویژه در کتاب‌های کودکان و نوجوانان چشمگیر است. امروزه کتاب‌های غیرداستانی ویژه‌ی کودکان و نوجوانان چنان با هنر آمیخته شده است که یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی این گونه کتاب‌ها را می‌توان هنری بودن آن‌ها نیز دانست. اگر یک کتاب علمی آموزشی از این ویژگی کم بهره باشد، می‌توان گفت که نمی‌تواند با مخاطب خود ارتباط صمیمی و عمیقی برقرار کند. از این روست که ناشر در تبلیغ اثر خود بر شمار تصویرها و کیفیت آن‌ها تکیه می‌کند. برای مثال ، در بیشتر فرهنگنامه ‌ها ‌ی کودک و نوجوان که در این چند ساله منتشر شده است ، متن و تصویر به یک اندازه در رساندن مفهوم نقش دارند. متن اصلی اغلب بیش از هزار تصویرسازی و عکس دارد که با کنار نویس‌های مشروح جاذبه‌ی دیداری به اثر می بخش ن د.

  با آن چه گفته شد می‌توان دریافت که تولید کتاب غیرداستانی گیرا و خواندنی ، فرایندی خطی نیست ، بلکه فرآیندی است که به تعامل بین پدیدآورندگان نیاز دارد. به عبارت دیگر، از آغاز نگارش تا تولید نهایی کتاب، با یک کار گروهی منسجم همراه است و این گونه کارها، رفت و برگشت‌های زیادی بین هر یک از عضوهای گروه و ناشر دارند. این وضعیت در مورد کتاب‌های داستانی کم‌تر به چشم می‌خورد . در این کتاب‌ها، نویسنده اثر خود را به ناشر می‌دهد و ناشر آن را به تصویرگر می‌سپارد تا با توجه به فضای کار، تصویرهایی چند برای آن تهیه کند. در بهترین حالت نیز، گفت ‌ و ‌ گویی بین نویسنده و تصویرگر رخ می‌دهد. اما در بیش‌تر کتاب‌های غیرداستانی، نویسنده و تصویرگر به ارتباط بیش‌تری نیاز دارند.


حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونیک برای جزیره‌ی دانش محفوظ است.

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


CAPTCHA
::
دفعات مشاهده: 7620 بار   |   دفعات چاپ: 2350 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 253 بار   |   0 نظر
writing workshop
Persian site map - English site map - Created in 0.07 seconds with 54 queries by YEKTAWEB 3977