Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
حرف الف::
حرف ب::
حرف پ::
حرف ت::
حرف ث::
حرف ج::
حرف چ::
حرف ح::
حرف خ::
حرف د::
حرف ذ::
حرف ر::
حرف ز::
حرف ژ::
حرف س::
حرف ش::
حرف ص::
حرف ض::
حرف ط::
حرف ظ::
حرف ع::
حرف غ::
حرف ف::
حرف ق::
حرف ک::
حرف گ::
حرف ل::
حرف م::
حرف ن::
حرف و::
حرف ه::
حرف ی::
صفحه اصلی::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: چرخه سوخت هسته‌ای
:: قربانی، ابوالقاسم
:: تقی‌زاده، حسن
:: ابرلن، شارل
:: علمی‌غروی، حمیده‌
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: بیایید باکتری بخوریم
:: یخچال ایرانی، نوآوری ایرانی
:: ناسا پایین‌ترین دمای جهان را می‌آفریند
:: 9 نکته درباره بچه‌ها که ممکن است ندانید
:: جلوگیری از سرطان با غذاهای سبز
:: گرمای لپ‌تاپ بر قدرت باروری اثری ندارد
:: مجموعه‌ی 6 جلدی گفت‌وگو درباره‌ی انرژی منتشر شد
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
سالارکتاب
سالارکتاب
با کتاب‌های سالاری آشنا شوید
:: دانشنامه ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۵/۲/۱۷ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

دانش‌نامه یا فرهنگ‌نامه، که به عربی به آن دایره ‌المعارف می‌گویند، نام عمومی کتاب‌های مرجعی است که دانستنی‌ها و مفاهیم یک یا چند رشته از دانش‌های بشری را در خود دارند. چینی‌ها در سده‌های پیش از میلاد مجموعه‌های بزرگ و حجیمی نوشته بودند که بخش‌هایی از آن‌ها در دست است. دینکرت را می‌توان نمونه‌ای از یک دانش‌نامه‌ی دینی ایرانی کهن دانست. با این همه، نگارش دانش‌نامه در دوره‌ی اسلامی به اوج خود رسد و آثاری چون مفاتیح‌العلوم، دانش‌نامه‌ی علایی، جامع‌ العلوم فخر رازی و نفائس الفنون آملی از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست.

داستان یک واژه

دایره‌المعارف، که در زبان عربی و فارسی رایج شده، ترجمه‌ی واژه‌ی انسایکلوپدیا (encyclopaedia) است که ریشه‌ی یونانی دارد و در زبان‌های غربی به کار می‌رود. خود این واژه از دو واژه‌ی کهن‌تر، enkyklios به معنای دایره و paideia به معنای بچه گرفته شده است. واژه‌ی paideia  از سده‌های نخست میلادی به مفهوم آموزش به کار رفته است، زیرا رومی‌ها  اسیران فرهیخته یا پداگوگوس‌ها (paidagogos)‌ را، که بیش‌تر از یونانی‌ها بودند، به آموزش فرزندان خود می‌گماردند. بنابراین، این واژه را می‌توان به معنای آموزش عمومی دانست و انسایکلوپدیا به معنای کتابی است که دانش عمومی یا دانستنی‌های پایه را در خود دارد. این واژه نخستین بار در سال 1541 در عنوان کتاب "Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia" به کار رفت و نخستین‌بار در سال 1559 میلادی برای عنوان کتابی دانش‌نامه‌ گونه از سوی پل اسکالیش، نویسنده‌ی آلمانی، برگزیده شد.

در سال 1293 قمری/1876 میلادی، بطرس بستانی مارونی لبنانی(1883-1819 میلادی) واژه‌ی دایره‌المعارف را به صورت ترجمه‌ای گرته‌برداری شده از واژه‌ی Encyclopedia ساخت و آن را برای عنوان کتابی که بر پایه‌ی ترجمه‌ی دانش‌نامه‌ی امریکانا فراهم کرده بود، به کار برد. این واژه با انتشار کتابی از محمد فرید وجدی مصری (1954-1875 میلادی) با عنوان "دایره‌المعارف القرن‌ العشرین" به سال 1357 قمری/ 1938 میلادی و ترجمه‌ی مجموعه‌ی Encyclopedia of Islam به صورت دایره ‌المعارف ‌الاسلامیه از متن انگلیسی به عربی، در کشورهای اسلامی و ایران بر سر زبان‌ها افتاد.

اما از آن‌جا که پیشینه‌ی نگارش چنین کتاب‌هایی در مشرق‌زمین بسیار دیرین‌تر از غرب است و مسلمانان، به‌ویژه ایرانیان، در نگارش دانش‌نامه پیشتاز بوده‌اند، بهتر بود به جای ترجمه‌ی یک واژه‌ی بیگانه، نام کتاب‌های مشابه، مانند جامع‌ العلوم (نوشته‌ی فخر رازی) را به عنوان برابر عربی واژه‌ی لاتین به کار می‌بردند. به یاد داشته باشیم که پیشینه‌ی ساختن واژه‌ی انسایکلوپدیا از دو واژه‌ی یونانی، کم‌تر از 5 سده است، اما در فرهنگ اسلامی واژه‌هایی مانند جامع ‌العلوم با دیرینگی بیش از 8 سده، مفهوم را نیز درست‌تر بیان می‌کنند.

واژه‌ی دانش‌نامه نخستین‌بار در کتاب دانش‌نامه‌ی علایی، نوشته‌ی ابوعلی‌سینا، در سده‌ی پنجم هجری به کار رفته است. سپس، در سده‌ی نهم هجری برای دانش‌نامه‌ی جهان، اثر غیاث الدین علی حسینی، در سده‌ی یازدهم هجری برای دانش‌نامه‌ی شاهی محمد امین استرآبادی و سرانجام در سال 1356 خورشیدی برای اثری به نام دانش‌نامه‌ی ایران و اسلام برگزیده شد که ترجمه و بازپرداخت Encyclopedia of Islam به فارسی است. بنابراین، به نظر می‌رسد در زبان فارسی به کارگیری واژه‌های دانش‌نامه و فرهنگ‌نامه به جای دایره‌المعارف مناسب‌تر باشد، چنان‌که برخی ناشران چنین کرده‌اند. البته، واژه‌ی فرهنگ‌نامه نیز در سال‌های اخیر ساخته شده و پیشینه‌ی چندانی ندارد. از این رو، در دانش‌نامه‌ی الکترونیکی جزیره‌ی ‌دانش به یاد دانش‌نامه‌ی ابن‌سینا از واژه‌ی دانش‌نامه بهره گرفته‌ایم.

دانش‌‌نامه و فرهنگ واژگان

دانش‌‌نامه با لغت‌نامه یا فرهنگ واژگان، تفاوت‌ها و شباهت‌هایی دارد. در فرهنگ واژگان (لغت‌نامه) واژه‌هایی که در یک زبان به کار می‌روند، از نظر مفهوم، تلفظ، تاریخ کاربرد، اصل و ریشه، مترادف‌ها، متضادها، ترکیب‌ها و نمونه‌های به کار رفته در جمله‌ها، معرفی می‌شوند. اما در دانش‌‌نامه، دانش مرتبط با هر واژه معرفی می‌شود. برای نمونه، در فرهنگ معین، که نوعی فرهنگ واژگان است، در برابر واژه‌ی "جبر" هفت معنی گوناگون در چند سطر نوشته شده است، اما در دایره المعارف فارسی، که نخستین دانش‌نامه‌ی نوین ایران است، تنها پیرامون یکی از معناهای آن، یعنی جبر به عنوان یک رشته‌ از ریاضی، در دو صفحه بزرگ توضیح داده شده است.

با این همه، در برخی فرهنگ واژگان، از جمله لغت‌نامه‌ی دهخدا، درباره‌ی یک واژه به طور همه جانبه شرح داده شده‌است و به دانش‌‌نامه شباهت دارند. برای نمونه، در لغت‌نامه‌ی دهخدا مقاله‌های بسیار گسترده‌ای پیرامون اسب، ایران، کاغذ، دانشگاه و بانک و بانک‌داری چاپ شده است. دانش‌نامه‌ی بریتانیکا نیز در ویرایش نخست خود به یک فرهنگ‌واژگان شباهت داشت و طی چند دهه و پس از چند بار ویرایش، یکی از بزرگ‌ترین و شناخته شده‌ترین دانش‌نامه‌های جهان شد. از دانش‌نامه‌های کهنی که چنین ساختاری داشته‌اند، می‌توان دانش‌نامه‌ی مفاتیح ‌العلوم، نوشته‌ی کاتب خوارزمی، را نام برد که در بسیاری جاها به واژه‌نامه می‌ماند، اما گاهی پیرامون برخی واژه‌ها به شرح بیش‌تری پرداخته است.

ساختار  و محتوای دانش‌‌نامه‌

دانش‌‌نامه‌ها نیز مانند فرهنگ‌واژگان اغلب به صورت الفبایی تنظیم می‌شوند. از این رو، پیدا کردن مقاله‌ی مورد نظر در آن‌ها بسیار آسان است. البته، برخی دانش‌‌نامه‌ها به صورت موضوعی و برخی نیز به صورت موضوعی الفبایی تنظیم شده‌اند. بیش‌تر دانش‌‌نامه‌ها در انتهای خود بخشی به نام نمایه دارند که فهرستی از واژگان به کار رفته در متن دانش‌‌نامه است. جلوی هر یک از واژه‌ها شماره‌ی صفحه یا صفحه‌هایی نوشته شده است که آن واژه در آن‌ها به کار رفته است و خواننده با مراجعه به آن‌ صفحه‌ها می‌تواند پیرامون آن واژه‌ها اطلاعات به دست آورد. در برخی دانش‌نامه‌ها نمایه‌ی ویژه‌ی شخصیت‌ها و شهرها یا کتاب‌هایی که در دانش‌نامه از آن‌ها یاد شده است، وجود دارد.

یک دانش‌نامه ممکن است برای افزایش آگاهی مردم در موضوع‌های گوناگون دانش، چه علوم تجربی و فناوری و چه شاخه‌های گوناگون علوم انسانی مانند تاریخ، جغرافیا، سیاست و دین نوشته شده باشد. یک دانش‌نامه ممکن است برای گروه ویژه‌ای یا موضوع ویژه‌ای نوشته شده باشد. برای نمونه، دانش‌نامه‌های کودکان و نوجوانان برای این گروه سنی نوشته می‌شوند و اغلب با تصویرهای زیبایی همراه هستند. دانش‌نامه‌های فلسفی برای کسانی نوشته می‌شوند که به این شاخه از دانش گرایش دارند. دانش‌نامه‌های ویژه‌ای نیز برای پزشکان تهیه شده‌است که همه‌ی دانستنی‌ها و دستاوردهای علمی را پیرامون یک موضوع ویژه، مانند ایدز، بیماری‌های ژنتیکی یا دستگاه عصبی، در آن‌ها گردآورده‌اند.

نخستین دانش‌‌نامه‌ها

در میان یونانی‌ها نخستین دانشمندی که به گردآوری و دسته‌بندی و نوشتن دانش بشری پرداخت، ارسطو بود، اما بیش‌تر تاریخ شناسان کتاب تاریخ طبیعی (Naturalis Historia) نوشته‌ی پلینی (79-23 میلادی)، نویسنده و دانشمند نام‌دار روم شرقی، را نخستین دانش‌نامه‌ی یونانی می‌دانند. دانش‌‌نامه‌ی پلینی شامل 20 هزار داده از 2 هزار کتاب است که در 37 جلد تنظیم شده  و موضوع‌های گوناگونی مانند جغرافیا، گیاه‌شناسی و کشاورزی، جانورشناسی، داروشناسی، کانی‌شناسی و مردم‌شناسی در آن گنجانده شده است. در این اثر توصیف‌های از جغرافیای آسیا وجود دارد و دانستنی‌هایی پیرامون ایران، مانند گیاهانی که در ایران کشت می‌شد، میوه‌ها و فراورده‌هایی که از ایران به روم برده می‌شد و کانی‌های شناخته شده‌ی ایران، در آن آمده است.
دانش‌نامه‌ی چینی "آینه‌ی امپراتور" گلچینی از دانستنی های گوناگون است که در 220 میلادی تهیه شد و بخشی از آن موجود است. اما پربارترین و مهم‌ترین دانش‌نامه‌ی چینی، دانش‌نامه‌ی است که به فرمان امپراتور یونگل آماده سازی شد و در سال 1408 به پایان رسید. آن دانشنامه با کوشش گروهی از دانشمندان چینی در 11 هزار کتاب دست‌نویس تنظیم شده بود و موضوع‌های گوناگونی مانند کشاورزی، اخترشناسی، زمین‌شناسی، تاریخ، ادبیات، پزشکی، دین، فناوری و علوم طبیعی را در بر می‌گرفت. از این دانشنامه، که اکنون به دانشنامه‌ی بزرگ شناخته می‌شود، تنها 400 جلد برجای مانده است که در سال 1963 به چاپ رسید.

از ایران باستان بخش‌هایی از چند کتاب در دست است که دینکرت(Denkart)، بندهش(Bondaheshn) و بخش‌هایی از اوستا از جمله‌ی آن‌هاست. هر چند در این کتاب‌ها پیرامون تاریخ و طبیعت نیز چیزهایی نوشته شده، اما بیش‌تر به مفاهیم دین زردشت و آداب، آیین‌ها، ادبیات و تاریخ آن دین پرداخته شده است. از این رو، شاید بتوان کتابی مانند دینکرت، به معنای کارهای دینی، را دانش‌نامه‌ی دینی دانست. این اثر دارای 169000 واژه است و آذر فرنبغ کار نوشتن آن را  در سال‌های پایانی سده‌ی نهم میلادی به پایان رسانده است. این کتاب در 9 جلد تنظیم شده بود، اما دو جلد نخست آن و بخشی از جلد سوم آن از بین رفته است. البته در کتاب بندهش در کنار مفاهیم دینی، دانستنی‌های جغرافیایی، زمین‌شناسی، جانورشناسی، گیاه‌شناسی، مردم‌شناسی، گاهشماری، اخترشناسی و پیشگویی‌هایی پیرامون آینده‌ی جهان نیز گنجانده شده است. 

دانش‌نامه‌های دوره ی اسلامی

پس از ترجمه‌ی آثار علمی و فلسفی از زبان‌های یونانی، سریانی، پهلوی و هندی به زبان عربی و افزایش کتاب‌های تالیفی و ترجمه‌ای، برخی از دانشمندان دوره ی اسلامی به نگارش کتاب‌هایی دانش‌نامه‌ای روی آورند. نخستین دانش‌نامه‌ی شناخته شده به زبان عربی، "عیون الخبار" تالیف ابن‌قتیبه‌ دینوری (276-213 هجری قمری)، دانشمند ایرانی، است. پس از این، کتاب‌های بسیاری با نام‌هایی مانند گنجینه، مخزن، جامع، جوامع و بحر (دریا) از سوی دانشمندان و پژوهشگران مسلمان به عربی و فارسی نگارش یافت. کتاب احصاء العلوم ابونصر فارابی، مفاتیح العلوم خوارزمی، رسائل اخوان‌الصفا، جامع‌ العلوم فخر رازی، دره ‌التاج(انموذج العلوم) قطب‌الدین شیرازی، نفائس الفنون شمس‌الدین آملی از جمله‌ی مشهورترین کتاب‌هایی هستند که به طبقه‌بندی و معرفی دانش‌های گوناگون پرداخته‌اند.

در آن دوران نیز برخی به نگارش دانش‌نامه‌های تخصصی روی آوردند. برای مثال، کتاب الحاوی رازی را می توان دانش نامه ی تخصصی پزشکی دانشت و شناخته شده‌ترین دانش‌نامه‌ی فلسفی، به نام دانشنامه‌ی علایی، را ابن‌سینا برای ما بر جای گذاشته است. این اثر نخستین دانش‌نامه به زبان فارسی نیز هست. دانش‌نامه‌های علوم دینی بسیاری نیز از سده‌ی پنجم هجری نگارش یافته‌اند که یواقیت العلوم (گوهرهای دانش)، اثر نویسنده‌ای ناشناس از قزوین، از شناخته شده‌ترین آن‌هاست. شاید الفهرست ابن‌ندیم را نیز بتوان نخستین دانش‌نامه‌ی تخصصی کتاب‌شناسی دانست.

1. احصاءالعلوم. این دانش‌نامه‌ی فلسفی را ابونصر فارابی در سال‌های آغازین سده‌ی چهارم هجری به نگارش در آورد. او در دانش‌نامه‌ی خود همه‌ی‌ علوم زمان خود را معرفی می‌کند. او علوم را در پنج بخش اصلی دسته‌بندی کرده است: 1) زبان‌شناسی عرب، 2) منطق، 3) ریاضی، 4) الهیات و طبیعیات، 5)علوم اخلاقی و سیاسی و فقه و کلام اسلامی. او  حساب، هندسه، مناظر(نورشناسی)، هیات(اخترشناسی)، موسیقی، اوزان(اندازه‌گیری) و علم حیل(مکانیک) را در دسته‌ی ریاضی جای داده است.

2. رسایل اخوان صفا. نوشته‌های "برادران یکرنگی" در سال‌های پایانی سده‌ی چهارم هجری به نگارش درآمد. این نوشته‌ها در موضوع‌های ریاضی و منطق، زبان و ادبیات، شعر و عروض، موسیقی، جغرافیا، اخترشناسی، روان‌شناسی، فلسفه، اخلاق، زمین‌شناسی، تفسیر و دیگر علوم دینی هستند و در 52 رساله نگارش یافته‌اند. این نوشته‌ها میزان پیشرفت دانش را تا آن زمان به‌خوبی نشان می‌دهند و می‌توان آن را نخستین دانش‌نامه‌ی ایرانیان مسلمان دانست که فراورده‌ی کار گروهی بوده است. گزیده‌ای از این نوشته‌ها در سده‌ی هفتم هجری به فارسی بر گردانده شد.  هم‌چنین، در سال‌های اخیر بارها در هندوستان، مصر و برخی کشورهای اروپایی چاپ شده و به زبان‌های گوناگون ترجمه شده‌اند.

3. مفاتیح‌العلوم. این کتاب را ابوعبداله محمد بن احمد بن یوسف کاتب خوارزمی بین سال‌های 376-372 هجری قمری نوشته شده  و در آغاز  این خودآموز دانش آورده است: " این کتاب را مفاتیح‌العلوم [کلیدهای دانش] نام نهادم برای آن‌که مدخل دانش است و برای بیش‌تر دانش‌ها در حد کلید است. پس هر کسی آن را بخواند و مطالبش را به خاطر بسپارد و سپس در کتاب‌های علمی به دقت بنگرد، با آن علوم آشنا می‌شود و به رازهای آن‌ها پی می‌برد. اگرچه با آن علوم بیگانه باشد و با اهل آن دانش‌ها مصاحبت و هم‌نشینی نکرده باشد ... کتابی که کلید همه‌ی دانش‌ها باشد و دشواری‌های صنعت‌های پیشین را آسان کند و رمزها و اصطلاح‌های هر گروه از دانشمندان را برداشته باشد، همان رمزها و اصطلاح‌هایی که فرهنگ‌های موجود از وجود آن‌ها خالی است."

4. دانش‌نامه‌ی علایی. نخستین دانش‌نامه‌ی فلسفی به زبان فارسی است که ابن‌سینا نگارش آن را در 428 قمری به پایان رسانده است. او  در این دانش‌نامه‌ی به چهار شاخه‌ی فلسفه‌ی نظری، یعنی منطق، الهیات، طبیعیات و ریاضیات، می‌پردازد و ریاضیات را به دو بخش هیات(شامل هندسه، کیهان‌شناسی و حساب) و موسیقی دسته‌بندی کرده است. شیوه‌ی دسته‌بندی علوم در این دانش‌نامه اثر ژرفی بر دانش‌نامه‌ نویسان پس از ابن‌سینا گذاشته است.

5. یواقیت العلوم و دراری النجوم. یاقوت‌های دانش و درهای ستارگان را مجتهدی آگاه از مردم قزوین پیش از سال 573 قمری نوشته است. این دانش‌نامه‌ی دینی شامل 360 پرسش و پاسخ در موضوع‌های گوناگون علمی به‌ویژه علوم مذهبی است. نویسنده در بخش زیادی از این کتاب به فقه و قرآن پرداخته است. بخش‌هایی از این کتاب به زبان عربی و بخش اندکی از آن به علوم غیردینی، از جمله پزشکی، کشاورزی، اخترشناسی و ریاضی و هندسه اختصاص دارد. 

6.  جامع ‌العلوم. این دانش‌نامه‌ی فارسی را فخرالدین رازی به سال 575 قمری به سلطان خوارزم، علاءالدین تکش، پیشکش کرد. او در مقدمه‌ای این کتاب هدف خود را گردآوری همه‌ی علوم زمان خود از علوم عقلی و علوم نقلی در اصول و فروع بیان کرده است. او در این دانش‌نامه به معرفی 60 شاخه از علم پرداخته و از این رو دانش‌نامه‌ی او به "کتاب ستینی"، یعنی کتاب شصت‌گانه، نیز شناخته می‌شود. این کتاب در دو بخش اصلی علوم اسلامی و علوم فلسفی دسته‌بندی شده است.  نویسنده در بخش نخست به علوم دینی و سپس به تاریخ، زبان‌شناسی و ادبیات عرب می‌پردازد. در بخش دوم به فلسفه‌ی نظری(ریاضیات، هندسه، فیزیک، اخترشناسی و کیهان‌شناسی، کانی‌شناسی، دام‌پزشکی، کشاورزی و موسیقی) و سپس فلسفه‌ی عملی(اخلاق و سیاست) می‌پردازد و کتاب خود را با فصلی سرگرم‌کننده پیرامون شطرنج به پایان می‌رساند.

7. نزهت‌نامه‌ی علایی. این دانش‌نامه را شاهمردان بن ابی‌الخیر رازی بین سال‌های 506 تا 513 قمری با هدف فراهم آوردن جنگی علمی به زبان ساده نوشته است. از آن‌جا که سرگرم کردن خواننده از هدف‌های اصلی این دانش‌نامه بوده است، از نظر علمی در مقایسه با دیگر دانش‌نامه‌ها غیرحرفه‌ای به شمار می‌آید. در واقع، این کتاب را می‌توان نخستین دانش‌نامه عامیانه به زبان فارسی دانست.

8. عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات. شگفتی‌های آفرینش را محمد بن محمود بن احمد طوسی سلمانی بین سال‌های 562 تا 573 قمری نوشته است. شگفتی‌های کیهان زمین، کشورها، مسجدها، کلیساها، گیاهان، جانوران، بدن انسان، مردمان، پیامبران، قیامت و موضوع‌هایی از این دست، در این کتاب گردآوری شده و چون هدف اصلی نویسنده پرداختن به شگفتی‌ها بوده گاهی از علم دور می‌شود و به موضوع‌های خیالی کشیده می‌شود.

9. دره التاج لغره الدیباج. این دانش‌نامه را قطب الدین شیرازی، از دانشمندان شناخته شده و برجسته‌ی ایران، در سال‌های آغازین سده‌ی هشتم هجری نوشته است. طرح کتاب او ماند طرح احصاء العلوم فارابی است و از دانش‌نامه‌ی علایی نیز بهره گرفته است. در این اثر به ریاضیات، اخترشناسی و کیهان‌شناسی توجه ویژه شده است.

10. نفائس‌الفنون فی عرائس العیون. این دانش‌نامه را شمس‌الدین محمد بن محمود آملی نزدیک 740 قمری نگاشته است. آملی در پی گردآوری و دسته‌بندی همه‌ی علوم زمان خود بوده است و توانسته کامل‌‌ترین کتاب زمان خود را فراهم آورد. او از طرح جامع العلوم پیروی کرده است، اما به جای 60 رشته به 100 رشته می‌پردازد. او کتاب خود را در دو بخش علوم اواخر(علوم اسلامی) و علوم اوایل(علوم فلسفی) دسته بندی کرده است. این کتاب سرمشق بسیاری از نویسندگان پس از آملی قرار گرفته است.

علاوه بر دانش‌نامه‌هایی که تا کنون معرفی شد، دانش‌نامه‌های بسیار دیگری در دوره‌ی اسلامی نگارش یافته است که بحرالفوائد(دریای سودمندی‌ها)، اثر نویسنده‌ای ناشناخته، جوامع العلوم، اثر شعیا بن ‌فریغون، فرخ‌نامه‌ی جلالی، اثر ابوبکر المطهر جمالی یزدی، نوادر التبادر لتحفه البهادر، اثر شمس الدین دنیسری، از نمونه‌هایی است که به زبان فارسی نوشته شده  و برای ما به یادگار مانده است. کتاب‌هایی مانند الحاوی رازی و قانون ابوعلی سینا را نیز می‌توان از برجسته‌ترین دانش‌نامه‌های پزشکی دانست که هدف آن‌ها گردآوری چکیده‌ای از دانش پزشکی یونان، هندوستان و ایران بوده است. کتاب قانون و بخش‌هایی از الحاوی به زبان فارسی ترجمه شده است.

با در نظر گرفتن حجم کاری که در تمدن اسلامی در زمینه‌ی دانش‌نامه نویسی انجام شده است، می‌توان ایرانیان را پیشگام دانش‌نامه‌نویسی در جهان دانست. از همین روست که جرج سارتن، که با نام پدر تاریخ علم شناخته می شود، در کتاب مقدمه‌ای بر تاریخ علم، پس از معرفی چکیده‌وار مفاتیح العلوم کاتب خوارزمی، رسایل اخوان‌ الصفا و الفهرست ابن‌ ندیم، می‌نویسد: "همه‌ی این آثار دایره المعارفی در سه دهه‌ی پایانی سده‌ی دهم میلادی (چهارم هجری) پدید آمد. چنین فعالیت وسیعی پیش‌تر دیده نشده بود، حتی در بهترین ایام اسکندریه. هر کسی که از هر زاویه‌ای به مطالعه‌ی تاریخ علم و تمدن، در نیمه‌ی دوم سده‌ی دهم میلادی می‌پردازد، باید کارش را با مراجعه به مفاتیح العلوم، رسایل اخوان الصفا و الفهرست آغاز کند."

موج نو دانش‌نامه‌نویسی

از سال‌های پایانی قرن هفدهم میلادی نگارش دانش‌نامه با ترتیب الفبایی مرسوم شد. دانش‌نامه‌ی بریتانیکا از جمله‌ی این دانش‌نامه‌ها است که تهیه‌ی نخستین ویرایش آن در 1768 میلادی در اسکاتلند آغاز شد و در 1771 به پایان رسید. ویرایش چهاردهم این اثر در 23 جلد و یک جلد فهرست در سال 1929 منتشر شد. اکنون این دانش‌نامه به طور مرتب به روز می‌شود و نسخه‌ای از آن روی اینترنت منتشر شده است. دانش‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آمریکانا، لاروس (فرهنگ‌نامه‌ی بزرگ فرانسه) و دانش‌‌نامه‌ی بزرگ شوروی سابق از دیگر دانش‌‌نامه‌های شناخته شده‌ی جهان هستند. به زودی دانشنامه نویسی به روش جدید در ایران آغاز شد که برخی از آن ها در ادامه معرفی می شود.

1. لغتنامه ی دهخدا

لغت‌نامه‌ی دهخدا را می‌توان یک «فرهنگ دانش‌نامه‌ای» دانست. فرهنگ است چون به معرفی واژه‌های زبان فارسی از نظر معنا، تلفظ، ریشه، مترادف‌ها، متضادها و ترکیب‌ها ‌می‌پردازد. دانش‌نامه است چون اعلام تاریخی و جغرافیایی را معرفی می‌کند و درباره‌ی برخی موضوع‌ها مانند کاغذ، دانشگاه، اسب و بانک، مقاله‌های بسیار گسترده‌ای دارد.

2. دانش‌نامه‌ی ایرانشهر

کتاب دو جلدی ایرانشهر، که در سال 1342 و 1343 از سوی دفتر یونسکو در تهران منتشر شد، نام دانش‌نامه را بر خود ندارد، اما می‌توان آن را  دانش‌نامه‌ی موضوعی پیرامون ایران و تمدن ایرانی دانست. این دانش‌نامه به کوشش علی اصغر حکمت فراهم آمد و در چهار موضوع اصلی تنظیم شده است:1 ) جغرافیای طبیعی و انسانی، 2)تاریخ سیاسی و فرهنگی،3) سازمان‌های اداری و اجتماعی و 4) اقتصاد و عمران. در هر موضوع مقاله‌هایی از نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و بیگانه عرضه شده که  فهرست آن‌ها این گونه است:

1. کتاب، ایرج افشار؛ 2. موسیقی، مهدی برکشلی؛ 3. تاریخ زمان، سید حسن تقی‌زاده؛ 4. روابط بین الملل، 5. مذهب، 6. تصویر، 7. فرهنگ، علی اصغر حکمت؛ 8. جمعیت و گروه‌های نژادی ایران، 9.  آداب و رسوم و اعتقادات عامه، 10. کار و کارگر، شاپور راسخ(مقاله‌ی شماره‌ی 10 با همکاری ابوالفضل قاضی)؛ 11. زبان، 12. ادب، 13. علم، 14. مدرسه، ذبیح الله صفا؛ 15. نمایش، مهدی فروغ؛ 16. وصف سطح الارضی ایران، 17. زمین‌شناسی، آب و هوا، نواحی و مناطق ایران، داوید فلانری با همکاری محمد حسن گنجی؛ 18. شهرسازی و سازمان‌های بلدی، 19. معماری، آندره گدار؛ 20. جغرافیای ایران، محمد حسن گنجی؛ 21. تاریخ سیاسی ایران، 22. قانون اساسی، 23. صنعت نفت، لارنس لاکهارت(مقاله‌ی شماری‌ی 22 با همکاری علی‌اصغر حکمت و موسی عمید)؛ 24. فلسفه، سید حسین نصر؛ 25. سازمان ملل متحد، دانیل هابکینسن؛ 26. سازمان کشوری، حسین فرهودی؛ 27. مدارس مبلغین مسیحی در ایران، 28. خدمات مسیون‌های خارجی در ایران، جان الدار؛ 29. پول و بانکداری، دکتر عبدالعلی جهانشاهی؛ 30. راه‌های شوسه، احمد حامی؛ فرهنگ، علی اصغر حکمت؛31. ماهی دکتر رسا؛ 32. مالیه، ابراهیم عالمی؛ 33. کشاورزی، سید احمدحسین عدل؛ 34. طب و بهداشت، گاراگین ساروخانیان؛ 35. صنعت، جعفر شریف امامی؛ 36. اوقاف، علی‌اکبر شهابی با همکاری محمد علی هدایتی، 37. قوه‌ی مقننه، 38، قوه‌ی قضائیه، علی پاشا طالح؛ 39. قوه‌ی مجریه، موسی عمید، 40. حرفه‌ها و پیشه‌ها، رضا نیازمند؛ 41. بیرق ایران، عبدالحمید نیر نوری؛ 42. برق و برید، 43. انتشارات و تبلیغات، هوشنگ مجلسی؛ 44. فهرست وقایع اجتماعی و سیاسی، جواد مشکور؛ 45. ارتش، غلامحسین مقتدر؛ 46. مطبوعات، سعید نفیسی؛ 47. بازرگانی و مواد خام، محمدعلی مولوی؛ 48. بیمه، محمد نصیری.

نویسندگان این مقاله‌ها هر موضوع را از تاریخ باستانی آن آغاز کرده‌ و از ریشه و خاستگاه آن در ایران پیش از اسلام سخن می‌گویند. سپس به دوران پس از اسلام می‌پردازند تا به دوران معاصر و زمان نگارش مقاله‌ها می‌رسند. آن‌ها می‌کوشند تا اوضاع و احوال معاصر ایران را تا سال انتشار مقاله‌ها بر پایه‌ی تازه‌ترین آمار و اطلاعات بیان کنند. از این رو، کتاب ایرانشهر منبع خوبی برای کشانی است که به سرگذشت تمدن در ایران علاقه‌دارند. با این همه، کتاب ایرانشهر پیرامون ایران پس از انقلاب اسلامی اطلاعاتی ندارد، چرا که بیش از یک‌بار چاپ نشده است. شایسته است دانش‌نامه‌ای با همین ساختار به نگارش درآید که تاریخ ایران و  تمدن ایرانی را از روزگار باستان تا روزگار ما پی بگیرد.

3. دایره المعارف فارسی

دایره المعارف فارسی نخستین دانش‌نامه‌ای است که با رعایت اصول جدید فرهنگ‌نامه نویسی با تلاش غلامحسین مصاحب و همکاری بیش از 30 نفر از استادان بنام،  آماده شد. کار تهیه‌ی دایره‌المعارف فارسی با پشتیبانی بنیاد فرانکلین از سال 1335 آغاز شد. این بنیاد که پیش از انقلاب در ایران بسیار فعال بود و آثار جاودانه‌ای را به فرهنگ‌دوستان ایرانی تقدیم کرد، همه نوع امکانان مادی و غیرمادی را در اختیار پدیدآورندگان قرار داد. برای مثال، امکان بازدید از ناشران آمریکایی و اروپایی کتاب‌های مرجع را فراهم کرد و مصاحب توانست با سرپرست‌های فرهنگنامه‌ی آمریکانا (خانم لوینیا دادلی) و حتی سرپرست فرهنگنامه‌ی کلومبیا وایکینگ (آقای ویلیام بریجواتر) دیدار داشته باشد. سرانجام، نخستین جلد این دانش‌نامه در سال 1345 به بازار آمد، اما انتشار جلد دوم آن در دو بخش اول و دوم انجام شد که اولی پش از انقلاب اسلامی و دومی پس از انقلاب منتشر شد.

دایره المعارف فارسی بر اساس دانش‌نامه‌ی کوچک یک جلدی کلومبیا وایکینگ (چاپ نیویورک، 1953) تنظیم شده است که دارای 1092 صفحه و قریب 3000 مقاله بود و بر اساس برآورد یکی از دست‌اندرکاران آن، حدود نیمی از مقاله‌های آن دارای سه سطر یا کمتر، یک سوم آن‌ها دارای 4 تا 6 سطر، یک ششم آن‌ها دارای 7 تا 11 سطر، و فقط نزدیک 500 مقاله‌ی آن دارای بیش از 11 سطر و میانگین درازی مقاله‌های آن 5 سطر بوده است. طرح آغازین کار این بود که این دانش‌نامه‌ی کوچک یک جلدی کلومبیا وایکینگ به زبان فارسی ترجمه شود، اما کار فراهم ساختن این دانش‌نامه چندی پس از آغاز آن، از صورت ترجمه بیرون رفت و جنبه‌ی تألیف و در بسیاری از موضوع‌ها، جنبه‌ی پژوهش پیدا کرد. زیرا فرهنگنامه‌ی کلومبیا وایکینگ برای خوانندگان آمریکایی نوشته شده بود و به نیازهای آن‌ها توجه داشت. برای نمونه، شمار مقاله‌های آن پیرامون دین، تاریخ، جغرافیا، ادبیات، تمدن و غیره از 100 تجاوز نمی‌کرد، حال آن که در یک فرهنگنامه‌ی عمومی که به‌ویژه به نیازهای ایرانیان توجه دارد، باید دست‌کم 10000 مقاله به آن‌چه یاد شد، اختصاص داده شود.

بنابراین، دایره‌المعارف فارسی، هر چند بر اساس یک فرهنگ‌نامه‌ی امریکایی تنظیم شده است، اما یک اثر ترجمه‌ای نیست و حتی چیزی بیش‌تر از ترجمه و تالیف است. این فرهنگ‌نامه‌ حتی از فرهنگ‌نامه‌ی کلمبیا وایکینگ نیز کامل‌تر شده و فرهنگ‌نامه‌ی امریکایی فقط راهنمایی برای شیوه‌ی انجام کار بوده است. چنان‌که حتی برخی از مقاله‌های مرتبط با کشورهای غربی نیز از مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کلمبیا وایکینگ قوی‌تر است، زیرا بسیاری از موضوع‌ها برای خوانندگان غربی معلوم است و نیازی به توضیح نیست، اما برای روشن ساختن موضوع برای خواندگان ایرانی، به‌ناچار مقاله‌های جداگانه‌ای به کتاب افزوده شده است.

4. دانش‌نامه‌ی ایران و اسلام

این دانش‌نامه ترجمه و بازپرداخت اثری با نام The Encyclopedia of Islam است که با هدف معرفی تاریخ، فرهنگ و تمدن کشورهای اسلامی از سال 1913 تا 1938 در چهار جلد اصلی و یک جلد تکمیلی به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و فرانسه منتشر شد. این اثر چند بار ویرایش شده و به زبان عربی نیز ترجمه شده است. نخستین‌بار سیدحسن تقی‌زاده از سال 1327 برای ترجمه‌ی این اثر به فارسی همت گمارد، اما نتوانست کار را به انجام برساند. سرانجام، کار ترجمه‌ی این اثر در سال 1348 با کوشش و پی‌گیری احسان یارشاطر آغاز شد، اما چون مقاله‌های آن پیرامون ایران و به‌ویژه ایران باستان بسیار اندک بود، مقاله‌هایی نیز به صورت تالیفی آماده سازی و به آن افزوده شد. از این رو، نام دانش‌نامه‌ی ایران و اسلام برای آن برگزیده شد.

نخستین جلد دانش‌نامه‌ی ایران و اسلام در سال 1354 از سوی بنگاه ترجمه و نشر کتاب منتشر شد که با مقاله‌ی تالیفی آبادان آغاز می‌شود و با مقاله‌ی تالیفی آمار و سازمان‌های آماری در ایران به پایان می‌رسد. سپس، نه جلد دیگر آن تا سال 1360 از سوی انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد. جلد اول این دانش‌نامه در  286 صفحه و جلد‌های بعدی آن در دفترهای 120 صفحه‌ای و با فاصله‌ی انتشار گوناگون منتشر شد. با رخداد انقلاب اسلامی انتشار این دانش نامه متوقف شد و سپس با تغییر گروه ویراستاران با عنوان دانش نامه ی جهان اسلام منتشر شد.

5. فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان

نخستین دانش‌نامه ویژه‌ی کودکان و نوجوانان ایرانی با نام فرهنگ‌نامه به کوشش رضا اقصی و تنی چند از برجسته‌ترین مترجمان ایران آماده سازی شد و در سال 1345 به بازار آمد. این دانش‌نامه ترجمه‌ی دانش‌نامه‌ی برتاموریس‌پارکر است. شورای کتاب کودک در پاییز 1358 کار تهیه‌ی فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان را به سرپرستی توران میرهادی آغاز کرد. نخستین جلد این مجموعه در سال 1371 و دهمین جلد آن در سال 1384 منتشر شد و پیش‌بینی می‌شود بیش از 14 جلد دیگر برای انتشار آماده شود. در سال‌های اخیر تعدادی از فرهنگ‌نامه‌های خارجی به صورت ترجمه، مانند دانش‌نامه‌ی آکسفورد از نشر نی، یا ترجمه و بازپرداخت، مانند فرهنگ‌نامه‌ی کلید دانش از نشر طلایی و نشر پیام عدالت، از سوی ناشران گوناگون به بازار عرضه شده است.

6. دایره‌المعارف بزرگ اسلامی

این اثر را مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی آماده سازی و به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی منتشر می‌کند. مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی در سال 1362 بنیان‌گذاری شد و هدف آن تهیه‌ی دایره المعارفی است که همه‌ی اندوخته‌های علمی و فرهنگی مسلمانان را به صورت منظم عرضه کند. نخستین جلد دایره المعارف بزرگ اسلامی، که به سرپرستی محمد کاظم موسوی بجنوردی تهیه می‌شود، در سال 1367 منتشر شد و تا کنون 13 جلد از آن منتشر شده است. 

مقاله‌هایی که برای دایره‌المعارف بزرگ اسلامی پیش‌بینی شده است همه‌ی زمینه‌های خرد و کلان فرهنگ و تمدن اسلامی، ماند قرآن‌شناسی، فقه، حدیث و نیز تاریخ سیاسی و اجتماعی، جغرافیای تاریخی و انسانی، مفاهیم بنیادی اسلام، فرقه‌های مذهبی و مکتب‌های کلامی، فلسفه و عرفان، زبان و ادبیات سرزمین‌های اسلامی، تاریخ علوم ریاضی و طبیعی، مردم‌شناسی و بسیاری از جنبه‌های فرهنگ بومی هر یک از سرزمین‌های اسلامی را پوشش می‌دهد.
7. دانشنامه  ایران

مرکز دایره‌المعارف اسلامی به تازگی اثر دیگری را به نام دانش‌نامه‌ی ایران در دست کار گرفته که جلد نخست آن (آ- ادویه) در سال 1384 منتشر شد و پیش‌بینی شده است که در 30 جلد منتشر شود. این دانش‌نامه یک دانش‌نامه‌ی عمومی است که به همه‌ی رشته‌های علم و زمینه‌های فرهنگی می‌پردازد.‌مقاله‌هایی از این دانش‌نامه که به ایران و اسلام مربوط است، تالیفی و آن‌چه سوای این است، از منابع خارجی ترجمه می‌شود. شاید همین که بخشی از این اثر به صورت ترجمه‌ای آماده می‌شود، از کاستی‌های آن باشد، چرا که به نظر نمی‌رسد دانشگاه‌های ایران توان نگارش مقاله‌های عمومی در زمینه‌های علمی را نداشته باشند.

8. دانش‌نامه‌ی جهان اسلام

 این اثر را مرکز دیگری به نام  مرکز دایره المعارف اسلامی منتشر می‌کند که در سال 1362 بنیان‌گذاری شد. این دانش‌نامه نخست زیر نظر سید مصطفی میرسلیم و اکنون زیر نظر غلام‌علی حداد عادل آماده سازی می‌شود. نخستین جلد این اثر، که در سال 1375 منتشر شد، با حرف ب آغاز می‌شود، زیرا چند دانش‌نامه‌ای که جلدهایی از آن‌ها پیش از این اثر منتشر شده‌است، با حرف الف آغاز می‌شوند و دانش‌نامه‌ی جهان اسلام خواسته است جای خالی مقاله‌هایی را که با حرف‌های دیگر آغاز می‌شوند، پر کند. تا کنون 9 جلد از این دانش‌نامه منتشر شده است.

بخشی از مقاله‌های دانش‌نامه‌ی جهان اسلام، به‌ویژه آن‌چه پیرامون اسلام، ایران و ادب فارسی است، ویژه‌ی این دانش‌نامه نگارش یافته است که هم پژوهشگران ایرانی و هم نویسندگان مسلمان کشورهای دیگر در آماده‌سازی آن‌ها شرکت داشته‌اند. بخشی از مقاله‌ها نیز ترجمه‌ای از منابع گوناگون، از جمله دانش‌نامه‌ی ایرانیکا و دانش‌نامه‌ی اسلام، است و گاهی نیز از درهم‌آمیختن دو یا چند مقاله‌ی خارجی، مقاله‌ای جامع‌تر و با ساختاری مناسب‌تر فراهم آمده است. ویراستار دانش‌نامه‌ی جهان اسلام دلیل این کار را نبود متخصص در زمینه‌های مورد نظر می‌داند.

9. دانش‌نامه‌ی ایرانیکا

این دانشنامه به زبان انگلیسی به سرپرستی دکتر احسان یارشاطر و پشتیبانی دانشگاه کلمبیا منتشر می شود.



منبع:

1. وسل، ژیوا. دایره‌المعارف‌های فارسی. محمد‌علی امیرمعزی. انتشارات توس، 1368

2. مصاحب، غلام‌حسین. دایره‌المعارف فارسی(مقدمه و مقاله‌ی دایره‌المعارف). انتشارات فرانکلین، 1345

3. رفیعی، علی. دایره‌المعارف(از مجموعه مقاله‌های دایره‌المعارف تشیع)، نشر شهید سعید محبی، 1378

4. مشیری، مهشید/قورچیان، نادرقلی. دایره‌المعارف، بازتابی از عالم کبیر. بنیاد دانش‌نامه‌ی بزرگ فارسی، 1379

5. مقدسی، مهناز. دانش‌نامه‌های ایرانی. دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1384

6. پارکر، برتاموریس. فرهنگ‌نامه. رضا اقصی و همکاران. شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، 1346

7. یارشاطر، احسان. مقدمه‌ی دانش‌نامه‌ی ایران و اسلام. بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356

8. میرهادی، توران. مقدمه‌ی فرهنگ‌نامه‌ی کودک و نوجوان. شرکت تهیه و نشر فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، 1374

9. بجنوردی، سیدکاظم. مقدمه‌ی دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. انتشارات دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1367

10. حکمت، علی‌اصغر. مقدمه‌ی ایرانشهر. یونسکو/ چاپخانه‌ی دانشگاه، 1342 و 1343

11. میرسلیم، سید مصطفی. مقدمه‌ی دانشنامه‌ی جهان اسلام. انتشارات بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 1375

12. بیرشک، احمد. مقدمه‌ی زندگی‌نامه‌ی علمی دانشوران. انتشارات علمی و فرهنگی، 1366

13. اسعدی، مرتضی. دایره المعارف‌های شرق اسلامی. کیهان فرهنگی(ویژه‌نامه‌ی دایره المعارف‌ها و دانش‌نامه‌ها)، شماره‌ی 127، خرداد و تیرماه 1375

14. دهقان، مرتضی. نگاهی کوتاه به سیر دانش‌نامه نویسی در جهان اسلام. کیهان فرهنگی(ویژه‌نامه‌ی دایره المعارف‌ها و دانش‌نامه‌ها)، شماره‌ی 127، خرداد و تیرماه 1375

15. اعلم، هوشنگ. دایره المعارف نویسی در غرب. کیهان فرهنگی(ویژه‌نامه‌ی دایره المعارف‌ها و دانش‌نامه‌ها)، شماره‌ی 127، خرداد و تیرماه 1375

1. Children,s Encyclopedia Britanica. 1995

2. Encyclopedia Americana. 1998


 پیوند بیرونی:

1. مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی

2. مرکز دانشنامه‌ی جهان اسلام

3. فرهنگ‌نامه‌ی کودک و نوجوان

4. دانش‌نامه‌ی ایرانیکا

1. Encyclopedia Britanica

2. Encyclopedia of Microsoft

3.The World Fact Book

4. Colombia Encyclopedia


حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونیک این مقاله، برای جزیره‌ی دانش محفوظ است.


دفعات مشاهده: 15189 بار   |   دفعات چاپ: 3854 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 429 بار   |   1 نظر

CAPTCHA
   
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ ارسال به دوستان ارسال به دوستان
نظرات کاربران
نظر ارسال شده توسط کمال الدین افتخاری در تاریخ ۱۳۸۸/۱۲/۱۶
مقاله خوبی است برای تهیه ان از مراجع مهمی استفاده شده است از خدا برای شما موفقیت بیشتر ارزو می کنم
Encyclopedia
Persian site map - English site map - Created in 0.42 seconds with 60 queries by YEKTAWEB 3991