Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
حرف الف::
حرف ب::
حرف پ::
حرف ت::
حرف ث::
حرف ج::
حرف چ::
حرف ح::
حرف خ::
حرف د::
حرف ذ::
حرف ر::
حرف ز::
حرف ژ::
حرف س::
حرف ش::
حرف ص::
حرف ض::
حرف ط::
حرف ظ::
حرف ع::
حرف غ::
حرف ف::
حرف ق::
حرف ک::
حرف گ::
حرف ل::
حرف م::
حرف ن::
حرف و::
حرف ه::
حرف ی::
صفحه اصلی::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: چرخه سوخت هسته‌ای
:: قربانی، ابوالقاسم
:: تقی‌زاده، حسن
:: ابرلن، شارل
:: علمی‌غروی، حمیده‌
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: بیایید باکتری بخوریم
:: یخچال ایرانی، نوآوری ایرانی
:: ناسا پایین‌ترین دمای جهان را می‌آفریند
:: 9 نکته درباره بچه‌ها که ممکن است ندانید
:: جلوگیری از سرطان با غذاهای سبز
:: گرمای لپ‌تاپ بر قدرت باروری اثری ندارد
:: مجموعه‌ی 6 جلدی گفت‌وگو درباره‌ی انرژی منتشر شد
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
سالارکتاب
سالارکتاب
با کتاب‌های سالاری آشنا شوید
:: بیت‌الحکمه ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۵/۲/۵ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

بیت‌الحکمه، که به معنای خانه‌ی دانش است، نخستین بنیاد علمی در تمدن اسلامی است که در زمان هارون‌الرشید، خلیفه‌ی عباسی، بنیان‌گذاری شد و در زمان مامون عباسی، در سده‌ی دوم هجری(هشتم میلادی)، به شکوفایی رسید. در آن بنیاد علمی، که ایرانیان در بنیان‌گذاری و شکوفایی آن نقش چشم‌گیری داشتند، کتاب‌هایی از زبان‌های گوناگون، به‌ویژه پهلوی، سریانی و یونانی، به عربی برگردانده شد. به‌زودی، خانه‌ی دانش از یک مرکز ترجمه‌ای به یک مرکز پژوهشی دگرگون شد و رصدخانه‌ای نیز در کنار آن ساخته شد. 

بنیان‌گذاری بغداد

در سال 145 هجری قمری، در زمان منصور خلیفه‌ی دوم عباسی و به راهنمایی خالدبن برمک ایرانی، نقشه‌ی بغداد را مهندسان ایرانی طراحی کردند و آن را نزدیک یکی از آبادی‌های قدیم ایران به نام بغداد، به معنای شهر خدا، ساختند. تعیین ساعتی خوش‌یمن برای آغاز کار نیز به دو تن از اخترشناسان ایرانی، نوبخت و ماشاءالله، گذاشته شد. نام این شهر نیز ریشه‌ی ایرانی دارد و از واژه‌ی بگه‌داته به معنای خداداد گرفته شده است. برخی نوشته‌اند در ساخت برخی بناهای حکومتی از مصالح برجای مانده از کاخ‌های تیسفون بهره گرفتند. مهم‌تر از همه، آیین کشورداری بود که برمکیان همراه خود به بغداد بردند که در شکوفایی تمدن اسلامی نقش شایانی داشت.

در سال 148 هجری قمری، منصور به بیماری معده دچار شد که پزشکان بغداد نتوانستند او را درمان کنند. از این رو، منصور نشانی پزشک ماهری را در بیرون از بغداد خواست. آنان جرجیس پسر بختیشوع، مدیر بیمارستان گندیشاپور، را نام بردند و او را ماهرترین و آگاه‌ترین پزشک روزگار خود معرفی کردند. منصور جرجیس را به بغداد فراخواند و او همراه دو تن از شاگردانش به آن شهر رفت. این پزشک ایرانی پس از درمان منصور چهار سال در بغداد بماند و پزشکی ایرانی را در بغداد آموزش داد. او  که زبان یونانی، سریانی، پهلوی و عربی می‌دانست، کتاب‌هایی به عربی ترجمه و نگارش کرد. سپس، عیس‌بن‌ شهلافا را جانشین خود در بغداد کرد و به گندی‌شاپور بازگشت.

گردآوری کتاب

گردآوری و ترجمه‌ی کتاب‌های پیشینیان، که اندکی پس از کشورگشایی‌های عرب‌های مسلمان آغاز شده بود، در زمان منصور عباسی و سپس در زمان هارون شتاب گرفت و در زمان مامون عباسی به اوج خود رسید. در مورد گرایش مامون به گردآوری کتاب، روایت‌های گوناگونی وجود دارد. برخی می‌گویند که گرایش او به باورهای معتزلی باعث شد او در پی گردآوری کتاب‌های فلسفه‌ی یونان برآید تا بتواند باورهای خود را با بهره‌گیری از آن کتاب‌ها توجیه کند. برخی نیز مانند ابن‌ندیم نوشته‌اند که مامون در خواب با ارسطو دیدار کرد و از آن زمان در پی کتاب‌های فلسفی افتاد و چون در سرزمین‌های اسلامی نیافت، از قیصر روم خواست تا کتاب‌های فلسفه را برای او بفرستد. قیصر نیز 5 بار شتر کتاب برای او فرستاد.

با این که نوشته‌ی ابن‌ندیم با داستان پردازی همراه است، گردآوری کتاب‌های یونان باستان و ترجمه‌ی آن‌ها به عربی مورد توجه مسلمانان بود. آن کتاب‌ها از سرزمین‌های زیر فرمان روم شرقی(از جمله سوریه‌ی امروزی) و گنجینه‌هایی که ایرانیان فراهم کرده بودند، به دست مسلمانان می‌رسید. بر پایه‌ی نوشته‌‌های نویسندگانی مانند قاضی صاعد اندلسی، ابن‌ندیم، ابن‌اصیبعه، صفدی و حاجی‌خلیفه، مامون در نامه‌ای به امپراتوری بیزانس(روم شرقی) از او خواست که گزیده‌ای از کتاب‌های کتابخانه‌ی بیزانس را به بغداد بیاورند. امپراتور در آغاز سر باز زد، اما سرانجام برای پیش‌گیری از درگیری‌ها احتمالی پذیرفت و مامون حجاج‌بن‌یوسف‌بن‌مطر، ابن‌بطریق، سلم صاحب بیت‌الحکمه و ابن‌ماسویه را برای گزینش کتاب به بیزانس فرستاد. 

تاریخ‌نگاران از گردآوری کتاب از ایران و هندوستان نیز خبر داده‌اند. برای نمونه، برخی نوشته‌اند که از خراسان صد بار شتر کتاب به بیت‌الحکمه آورده شد. هم‌چنین، دانشگاه گندی‌شاپور نیز گنجینه‌ی از کتاب‌های یونانی و هندی، ترجمه‌های پهلوی و سریانی آن‌ها، کتاب‌های ایرانی و دستاوردهای پژوهشی استادان گندی‌شاپور را در خود داشت که آرام‌آرام به بیت‌الحکمه راه یافت. از جمله‌ی آن کتاب‌ها می‌توان زیج شهریار و سند هند را نام برد. زیج شهریار درباره‌ی اخترشناسی است و در سال 555 میلادی به روزگار انوشیروان تهیه شد و در سال 790 میلادی از پهلوی به عربی ترجمه شد. سند هند نیز کتاب اخترشناسی هندی‌ها بود که به فرمان منصور و به کوشش فزاری به عربی ترجمه شد.

سهم ایران و یونان

درباره‌ی این که سهم ایران و یونان در فراهم کردن دانش آغازین مسلمانان تا چه اندازه بوده است، نظرهای گوناگونی وجود دارد. برای نمونه، ابن‌خلدون ریشه‌های دانش مسلمانان را یونانی می‌داند و بر این باور است که اسکندر مقدونی دانش ایرانیان را نابود کرد. اما او شکوفایی دانش را در دوران ساسانیان در نظر ندارد و حتی به بنیان‌گذاری گندی‌شاپور و شکوفایی کارهای علمی و پژوهشی و کتابخانه‌ی بزرگ آن نمی‌پردازد. پذیرفتن این که همه‌ی دانش ایرانیان طی یورش سپاهیان اسکندر نابود شده باشد نیز سخت است. فواد سزگین، پژوهشگر آلمانی که تاریخ نگارش‌های عربی را گردآوری کرده است، نیز به سهم بیش‌تر دانش یونانی را خاطر نشان می‌کند.

از سوی دیگر، برخی از پژوهشگران سهم دانش ایرانی را بیش‌تر می‌دانند و حتی بیت‌الحکمه‌ را ترجمه‌ی نامی می‌دانند که ساسانیان بر کتاب‌خانه‌های خود می‌گذاشتند. برای نمونه، دیمیتری گوتاس، استاد پژوهش‌های اسلامی و عربی در دانشگاه یل آمریکا، از این دسته است و این نوشته‌ی حمزه‌ی اصفهانی را یادآوری می‌کند که در ایران ساسانی کتاب‌ها را در گنجینه‌هایی نگهداری می‌کردند که خود او از آن‌ها با نام بیوت‌الحکمه یاد کرده است. برخی از این پژوهشگران حتی بر این باورند که بیش‌تر کتاب‌ها یونانی نیز از ترجمه‌ی پهلوی به عربی برگردانده شدند.  حتی برخی پژوهشگران بنیان‌گذاری بیت‌الحکمه را به سفارش جبرئیل‌بن‌بختیشوع می‌دانند.

به هر حال، میراث ایرانیان، هندیان و یونانیان در بیت‌الحکمه گردآوری شد که شمار آن‌ها به نزدیک یک میلیون می‌رسید. با در نظر گرفتن این که در آن زمان دستگاه چاپ وجود نداشت، آن شمار از کتاب جای شگفتی دارد. سرمایه‌گذاری مامون، پی‌گیری‌های وزیران ایرانی و کوشش‌های دانشمندانی مانند خاندان بختیشوع و مترجمانی چون یوحنا ماسویه، حنین‌ابن اسحاق و ثابت‌بن قره که همه از حوزه‌ی ایران برخاسته بودند، در گردآوری آن مجموعه‌ی کم‌نظیر موثر بوده است. مامون حتی کسانی را برای گردآوری کتاب به شهرهای روم و به هندوستان فرستاد و برای به دست آوردن کتاب‌ها سکه‌های فراوانی ‌پرداخت. برای آن گنجینه‌ی ارزشمند، فهرستی نیز فراهم شده بود که  ابوعلی‌مسکویه، دانشمند ایرانی، در کتاب جاویدان خرد از آن یاد کرده است. 

از ترجمه تا پژوهش

بیت‌الحکمه در آغاز کار به یک بنیگاه ترجمه می‌ماند. از پرکارترین و شناخته شده‌ترین مترجمان آن بنیاد می‌توان یحیی‌بن‌بطریق، عبدالله‌بن‌موفق، یوحنابن‌ماسویه، حجاج‌بن‌مطر، حنین‌بن‌اسحاق، اسحاق‌بن‌حنین، حبیش‌بن‌حسن و ثابت‌بن‌قره را نام برد. اما آرام‌ارام پژوهشگرانی نیز در کنار نسخه‌نویسان و مترجمان به کار پژوهشی پرداختند. خوارزمی و پسران موسی از جمله‌ی آنان هستند که در ریاضی، اخترشناسی و مکانیک پژوهش می‌کردند. کندی، فیلسوف عرب، نیز کار نگارش کتاب‌های فلسفی را آغاز کرده بود. به کوشش این دانشمندان و حکیمان کار نگارش کتاب و دانشنامه‌های گوناگون و پژوهش‌های پزشکی، نجومی، زبان‌شناسی و ادبی رونق گرفت و نشست‌ها و گفت‌وگوی‌های علمی پرباری برگذار شد. 

ترجمه‌ی کتاب‌های اخترشناسی ایرانی، هندی و یونانی زمینه را برای پژوهش‌های اخترشناسی فراهم کرد. از این رو، رصدخانه‌ای در بغداد برپا شد.

.... (کامل نیست)

مدیران و استادان

مدیران بیت‌الحکمه را از میان دانشمندان و مترجمان برجسته‌ی آن روزگار برمی‌گزیدند که ابن‌ماسویه، ابوسهل‌بن‌نوبخت، حنین‌بن‌اسحاق، سهل‌بن‌هارون، سعید‌بن‌هارون، سلمان، خطیب بغدادی، ابن‌عبدربه و شبلی نعمانی از آن جمله نام برده شده‌اند. گویا نخستین کسی که به این جایگاه دست یافت، فردی به نام سلم یا سلیمان بود که در منابع گوناگون از او به عبارت "سلم صاحب بیت‌الحکمه" یاد شده است. بر اساس آن‌چه که ابن‌ندیم درباره‌ی سلم آورده است می‌دانیم که یحیی‌بن‌خالد برمکی، که از نخستین ترجمه‌ی کتاتب مجسطی خشنود نبود، ابوحسان و سلم صاحب بیت‌الحکمه را به ترجمه‌ی بهتری از آن فراخواند. سلم از جمله‌ی کسانی است که مامون برای گزینش کتاب به بیزانس در روم شرقی فرستاد.

از جمله‌ی کسانی که به عنوان صاحب بیت‌الحکمه یاد شده‌اند، یکی از ادیبان برجسته‌ی ایرانی به نام سهل‌بن‌هارون‌بن‌راهیون دستمیسانی(اهل دشت میشان)، شناخته شده با نام ابن‌راهیون، که از مترجمان برجسته‌ی فارسی به عربی بوده و دیگری به نام سعید‌بن هریم( یا هارون) که او نیز از مترجمان فارسی به عربی بوده است، که در زمان مامون به چنین جایگاهی رسیده بودند. در میان این مدیران، سهل‌بن هارون شناخته‌شده‌ترین و برجسته‌ترین مدیر بیت‌الحکمه بوده است.

دانشمندان، مترجمان و دانش‌آ‌اموخته‌های بیت‌الحکمه

1. ابوسهل‌فضل‌بن‌نوبخت: مترجم آثار فارسی به عربی بود.

2. ابوالعباس نوبختی. فرزند ابوسهل که آثاری را از پهلوی به عربی بازگرداند.

3. محمدبن‌موسی‌ خوارزمی(فوت 232 قمری). ریاضی‌دان و اخترشناس ایرانی که مبحث پراکنده‌ی دانش جبر را گردآوری کرد و کتاب جبر و المقابله را نوشت.

4. یحیی‌بن‌ابی‌منصور. اخترشناس برجسته‌ی ایرانی که پسران موسی زیر نظر او پرروش یافتند.

5. بنوموسی(پسران موسی). دانشمندان ایرانی‌تبار که یکی در ریاضی، یکی در مکانیک و دیگری در اخترشناسی چیره بود و آثاری را نیز ترجمه  و نگارش کرده‌اند.

6. حنین بن اسحاق(فوت 259 قمری). برجسته‌ترین مترجم جهان اسلام بود که در سال 214 به سفارش پسران موسی به ریاست بیت الحکمه برگزیده شد.

7. اسحاق‌بن‌حنین(فوت 298 قمری). برخی از آثار اقلیدوس و ارشمیدوس و بخشی از رساله‌ی متافیزیک ارسطو را ترجمه کرده است.

8. حبیش‌بن‌حسن(فوت 260 قمری). خواهرزاده‌ی حنین‌بن‌اسحاق و پزشک و مترجم توانایی بود که به گفته‌ی حنین‌بن‌اسحاق، 35 رساله از آثار جالینوس را به عربی ترجمه کرده است.

9. ثابت‌بن‌قره. از بزرگ‌ترین مترجمان بیت‌الحکمه بود که با همکاری گروهی از مترجمان که زیر نظر او کار می‌کردند، توانست آثار بسیاری را از اقلیدوس، ارشمیدوس، بطلمیوس، جالینوس و آپولونیوس به عربی ترحمه کرده است.

10. حجاج‌بن‌یوسف‌بن‌مطر. مامون او را به روم شرقی فرستاد و کتاب‌هایی را به بیت‌الحکمه آورد و ترجمه کرد. ترجمه‌ی اصول هندسه‌ی اقلیدوس و ترجمه‌ی مجستی بطلمیوس به عربی از کارهای اوست.

رو به نشیب

در زمان معتصم عباسی(227-218 قمری) پایتخت اسلامی از بغداد به سامرا رسید که زمینه‌ی برای از رونق افتادن بیت‌الحکمه شد با این همه، بیت‌الحکمه‌ی بغداد تا قرن چهارم مرکز رفت و آمد و پژوهش‌های دانشمندان بود و حتی برخی بر این باورند که تا یورش مغول‌ها به بغداد نیز به کار آموزشی و پژوهشی خود ادامه داد.

.... (کامل نیست)

میراث خانه‌ی دانش

به کوشش استادان بیت‌الحکمه، بسیاری از آثار ارزشمند پیشینیان ماندگار شد و به دست ما رسید و اکنون ما می‌توانیم از نظرهای ارسطو، افلاطون، جالینوس و دیگران بزرگان دنیای باستان آگاه شویم. هم‌چنین، بیت‌الحکمه دانشمندان بزرگی چون خوارزمی را پرورش داد که پژوهش‌های آنان پایه‌گذار دانش امروزی ماست. به علاوه، آن بیناد علمی و آموزشی الگویی براس ساختن بنیادهای همانند آن در دیگر سرزمین‌های اسلامی شد. برای نمونه،  العزیزبالله، خلیفه‌ی فاطمی مصر، خزانه‌الکتب و الحاکم‌بامرالله، دارالحکمه‌ را در قاهره با الگو‌گرفتن از بیت‌الحکمه‌ی بغداد ساخت. هم‌چنین، المستنصر‌بالله، خلیفه‌ی اموی، کتاب‌خانه‌ی بزرگی را در اندلس(اسپانیای امروزی) بنیان گذاشت که الگویی برای نخستین کتاب‌خانه‌های اروپایی، از جمله کتاب‌خانه‌ی ....، شد.

منبع:

1. قطبی، سیمین. بیت‌الحکمه(از مجموعه مقاله‌های دانشنامه‌ی جهان اسلام، به کوشش حداد عادل)، انتشارات بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 1379

2. مصاحب، غلام‌حسین. دایره‌المعارف فارسی(مقاله‌ی بیت‌الحکمه). انتشارات فرانکلین، 1345

3. گرگین، ایران. بیت‌الحکمه(از مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، به کوشش توران میرهادی)، شرکت تهیه و نشر فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، 1383

4. کرامتی، یونس. بیت‌الحکمه(از مجموعه مقاله‌های دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش سیدکاظم بجنوردی)، انتشارات دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1383

5. فانی، کامران. بیت الحکمه و دارالترجمه. نشر دانش، سال 2، شماره‌ی 1(آذر و دی 1360)، ص 18 تا 29


  حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونیک این مقاله، برای جزیره‌ی دانش محفوظ است.

این مقاله هنوز در دست نگارش است

دفعات مشاهده: 9565 بار   |   دفعات چاپ: 2853 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 345 بار   |   0 نظر

CAPTCHA code
   
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ ارسال به دوستان ارسال به دوستان
Encyclopedia
Persian site map - English site map - Created in 0.05 seconds with 60 queries by YEKTAWEB 3844