Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
اخترشناسی
فیزیک
صفحه اصلی
زندگی انیشتین
فیزیکدان‌های مسلمان
اخترشناسی
فیزیک و زندگی
تاریخ فیزیک
تازه‌های فیزیک
دانش‌نامه‌ی فیزیک
آموزش فیزیک
معلمان برتر
فیزیک در شبکه
خبرها و نظرها
معرفی کتاب
برترین‌های این بخش
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: طرح سراسری دانش‌آموز پژوهنده برگزار می‌شود
:: خورشید کوچکتر است
:: نخستین آزمایش‌های فیزیک در تاریخ معاصر ایران
:: آسایشگاهی برای ستارگان پیر
:: فیزیک و کاربردهای آن: پزشکی
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
:: کتاب‌های اخترشناسی و فضا منتشر شد
:: پژوهشگر تاریخ علم چه کار می کند؟
:: ریش دراز
:: بزمجه: یادگار دایناسورها
:: یوسف ثبوتی: بنیان‌گذار نخستین رصدخانه‌ی پژوهشی ایران
:: سرشت علم و جایگاه آن در استانداردهای آموزش علوم
:: سرگذشت کتاب مرجع در ایران
بازی های آموزشی

AWT IMAGE

به سوی اینشتین شدن

AWT IMAGE

مکانیک در تمدن اسلامی

AWT IMAGE

:: با فرزانگان دانش ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۱۰/۹ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 

AWT IMAGE

مجموعه کتاب فرزانگان، که از سوی دفتر انتشارات کمک‌آموزشی منتشر می‌شود، به معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی سده‌های پیشین ایران و جهان اسلام می‌پردازد. در هر جلد از این مجموعه زندگی‌نامه‌ی یک شخصیت علمی یا فرهنگی در چارچوب داستانی کوتاه مرور می‌شود و گزیده‌ آثار علمی و فرهنگی او نیز معرفی می‌شود. در این‌جا به معرفی 5 جلد از این مجموعه، که به زندگی دانشمندان فعال در زمینه‌ی فیزیک و ریاضی اختصاص دارد، می‌پردازیم.

بنوموسی

نویسنده: اسفندیار معتمدی

چاپ اول: 1382

بنوموسی فرزندان موسی‌بن‌شاکر خراسانی، اخترشناس زبردست دربار مامون عباسی، بودند کهشهرت جهانی پیدا کردند و با تلاش آنان، نهضت ترجمه و انتقال دانش از تمدن ایران، هندوستان و یونان به جهان اسلام، شتاب گرفت. این سه برادر، صدها کتاب در زمینه‌ی پزشکی، اخترشناسی، ریاضی، مکانیک و زمینه‌های دیگر را از زبان پهلوی، سریانی و یونانی به زبان عربی بازگرداندند.

داستان کتاب از زبان خدمتکار موسی، یعنی پدر محمد، احمد و حسن، بازگو می‌شود. پس از شرح کوتاهی پیرامون موسی و شیوه‌ی زندگی و فعالیتش در خراسان، از چگونگی کوچ او و فرزندانش به همراه مامون به بغداد آگاه می‌شویم و سرانجام در بیت‌الحکمه‌ی بغداد، با فعالیت‌های علمی و پژوهشی سه برادر آشنا می‌شویم.

در لابه‌لای این داستان علمی، با دیگر دانشمندان کوشای خانه‌ی دانش بغداد، از جمله خوارزمی و نامدارانی که در پایه‌ریزی آن دانشگاه نقش داشتند، از جمله خاندان بختیشوع و خاندان نوبختی، آشنا می‌شویم.

بخشی از این کتاب نیز به مروری بر دستاوردهای علمی پسران موسی از جمله کتاب الحیل، که نخستین کتاب در زمینه‌ی مکانیک در جهان اسلام است، اختصاص یافته است. کتاب الحیل درباره‌ی ساخت و کار ابزارها و دستگاه‌های مکانیکی خودکار و شگفت‌انگیزی است که احمد، دومین پسر موسی‌بن‌شاکر خراسانی، بسیاری از آن‌ها را خود اختراع کرده است. این کتاب را نخستین‌بار دونالد آردهیل از روی نسخه‌ی خطی موجود در انگلستان به زبان انگلیسی ترجمه کرد و این کتاب نیز در سال 1372 با تلاش مهندس سرفراز غزنوی به زبان فارسی ترجمه شد.

ابولوفای بوزجانی

نویسنده: حمید نوایی لواسانی

چاپ اول: 1382

بوزجان، بوزگان، پوزگان یا پوچگان، شهری باستانی در خراسان بود که خرابه‌های آن در هجده کیلومتری شرق تربت‌جام برجای مانده است. این شهر تا سده‌ی نهم هجری قمری از پایگاه‌های دانش، ادب و عرفان بود و به نظر می‌رسد در دوره‌ی صفویه بر اثر روی‌داهای طبیعی، مانند زمین‌لرزه، یا روی‌دادهای اجتماعی، مانند جنگ، اهالی بوزجان به جاهای آباد دیگری مانند تربت‌جام کوچ کردند و این شهر آرام‌ آرام به ویرانی روی نهاد.

در سال 328 هجری‌قمری، ابولوفا محمدبن‌محمدبن‌یحیی‌بن‌اسماعیل بوزجانی به روز چهارشنبه اول ماه رمضان در شخر بوزجان دیده به جهان گشود. وی آموزش‌ها پایه‌ای را در زادگاهش و با راهنمایی عمو و دایی دانشمندش به دست آورد و در روزگار فرمان‌روایی آل‌بویه، برای آموزش‌های بیش‌تر به بغداد سفر کرد و در این شهر بود که مهارت خود را در هندسه و آموزش ساده و کاربردی آن به مهندسان و صنعت‌گران بروز داد و به‌زودی آوازه‌اش در سراسر سرزمین‌های اسلامی پیچید.

بوزجانی به پژوهش‌ها اخترشناسی نیز پرداخته است. شرف‌الدوله، از فرمان‌روایان آل‌بویه، رصد‌خانه‌ی بزرگی در بغداد بنیان‌گذاری کرده بود که ابوسهل‌بیژن‌بن‌رستم‌کوهی ریاست آن را بر عهده داشت. رستم‌کوهی برای پژوهش‌ها اخترشناسی از سه اخترشناس برجسته، صاغانی، خوزی و بوزجانی، دعوت کرده بود تا درستی پژوهش‌ها دیگران را بررسی و تایید کنند.

ابن‌ندیم، کتاب‌شناسی که همزمان با بوزجانی می‌زیست، کتاب‌های گوناگونی از بوزجانی نام‌ برده است، اما فقط تعداد اندکی از آن‌ها باقی مانده که مجسطی و اعمال هندسی شناخته شده‌ترین آن‌هاست. بخشی از کتاب مجسطی به مثلثات پرداخته و بخش دیگر آن درباره‌ی نظریه‌ی سیارات است. از کتاب اعمال هندسی، 5 مساله‌ی هندسی گزینش و با راه حل آن‌ها، در این کتاب چاپ شده است.

جمشید کاشانی

نویسنده: حمید نوایی لواسانی

چاپ اول: 1380

در این کتاب با یکی از ریاضی‌دانان برجسته‌ی ایران آشنا می‌شوید که عدد پی را تا هفت رقم اعشار محاسبه کرده است؛ غیاث‌ادین جمشید کاشانی که به سال 790 هجری در شهر کاشان به دنیا آمد. وی به دعوت الغ‌بیگ، حاکم سمرقند، به آن شهر رفت و در رصدخانه‌ی بزرگی که الغ‌بیگ برپا کرده بود به پژوهش‌های اخترشناسی پرداخت. تصحیح زیج ایلخانی خواجه نصیر طوسی، از جمله‌ی دستاوردهای این پژوهش‌ها بود.

بیش‌تر شناخت ما از چگونگی رفتار و شیوه‌ی زندگی جمشید کاشانی از نامه‌هایی به دست آمده است که به پدرش در کاشان نوشته است. البته، بیش‌تر این نامه‌ها از بین رفته و فقط دو نامه باقی مانده است. او در یکی از این نامه‌ها از رقابت‌های پنهان و آشکار دانشمندان دیگر با خود می‌گوید و این که چگونه در رقابت‌ها علمی همواره مایه‌ی شگفتی دیگران می‌شده است. همچنین شفارش همیشگی پدرش را یادآوری می‌شود که همواره از او خواسته بود در یک فعالیت علمی تمرکز کند.

از جمشید کاشانی چند اثر مهم برجای مانده است که رساله‌ی محیطیه از آن جمله است. این کتاب در سال 827 هجری‌قمری به عربی نوشته شده و در آغاز آن آمده است: "ستایش خداوندی را که از نسبت قطر به محیط آگاه است و اندازه‌ی هر مرکب و بسیط را می‌شناسد و درود و سلم بر محمد مصطفی که مرکز دایره‌ی رسالت و محیط اقطار راهنمایی و دادگری است".

در بخش دیگر این کتاب نظر چند ریاضی‌دان و پژوهشگر برجسته درباره‌ی پژوهش‌های کاشانی و آورده شده است. به نظر پاول لوکی، دانشمند خاورشناس و ریاضی‌دان آلمانی، جمشید کاشانی ریاضی‌دانی هوشمند، نوآور، منتقد، دارای فکر ژرف و آگاه به دانسته‌های ریاضی‌دانان پیش از خود بوده که در محاسبه‌ و به کار بستن روش‌های تقریبی چیره دست بوده است. به نظر این پژوهشگر، اگر کتاب محیطیه‌ی کاشانی به دست ریاضی‌دانان معاصر وی که در مغرب‌زمین می‌زیستند، می‌رسید، از آن پس مردم مغرب‌زمین از برخی کشمکش‌ها و نوشته‌های‌ کم‌ارزش درباره‌ی اندازه‌گیری دایره(محاسبه‌ی عدد پی) بی‌نیاز می‌شدند.

خیام نیشابوری

نویسنده: مهناز بهمنی

چاپ اول: 1384

خیام نیشابوری، ریاضی‌دان، اخترشناس و شاعر بلیندآوازه‌ی ایران، در سال 439 هجری قمری در نیشابور به دنیا آمد. نام او پس از رباعی‌هایش با تقویم جلالی پیوند خورده که دقیق‌ترین گاه‌شمار‌ی به شمار می‌آید که تا کنون بشر تنظیم کرده است. خود او در کتاب نوروزنامه ویژگی‌های این گاهشمار و چگونگی تنظیم آن را شرح داده است.

در تقویم جلالی، نام ماه‌ها که تا آن زمان به عربی، ترکی و فارسی میانه بود، به زبان پارسی اصیل و برگرفته از نام فرشتگان و ایزدان تعیین شد. گزینش این نام‌ها نیز دلیل‌های جالبی داشت که خیام در نوروزنامه نوشته است:

- فروردین، ماه آغاز رویش نبات و گیاه است

- اردیبهشت، ماهی که جهان چونان بهشت می شود

- خرداد، خورش به مردم می‌دهد؛ یعنی، گندم، جو و میوه‌های تازه

- تیر، زمان تقسیم گندم و جو که تیر آفتاب در این ماه فرو می‌آید

- مرداد، خاک داد خود را به میوه‌های رسیده می‌دهد

- شهریور، از سه واژه‌ی شه، ریو و آور ساخته شده و به مفهوم درآمد است، چرا که در این ماه درآمد پادشاهان از خرمن برزگران به دست می‌آید

- و ماه‌های دیگر که هر کدام مفهوم جالبی دارند.

نویسنده در بخشی از این کتاب به معرفی آثار خیام پرداخته و نیز لابه‌لای جمله‌های خود، سخن برخی از پژوهشگران و دانشمندان را درباره‌ی اهمیت فعالیت‌ها پژوهشی خیام و کتاب‌های او بازگو کرده است. به علاوه، در بخش دیگری از کتاب، گزیده‌ای از رباعی‌های خیام را گنجانده است که یکی از آن‌ها چنین است:

هرگز دل من ز علم محروم نشد

کم ماند ز اسرار که معلوم نشد

هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز

معلومم شد که هیچ معلوم نشد

زکریای رازی

نویسنده: امید فلاح‌آزادی

چاپ اول: 1379

محمد‌بن‌زکریای رازی را بیش‌تر به عنوان پزشک و شیمی‌دانی بزرگ می‌شناسیم که البته چنین نیز بوده است و حتی از نظر پزشکی بر بوعلی‌سینا برتری دارد. ب وجود این، وی در زمینه‌ی فیزیک نیز پژوهش‌هایی داشته است. در واقع، او در بخش نخست زندگی پژوهشی خود بیش‌تر به یادگیری موسیقی، فلسفه و ریاضی پرداخت و پس از 30 سالگی به شیمی و پزشکی روی آورد.

رازی در زمینه‌ی هیولی(ماده‌ی نخستین) چند اثر تالیف کرده که بخش‌هایی از آن‌ها در کتاب زادالمسافرین ناصر خسرو آمده است. به علاوه، او درباره‌ی زمان و مکان، شکل عالم و حرکت آن، چگونگی بینایی، وزن مخصوص و دیگر موضوع‌های فیزیکی نیز نظرهای جالبی داشته است. با وجود این، نویسنده در این کتاب پس از شرح داستان زندگی رازی، به معرفی پژوهش‌ها و فعالیت‌های او در زمینه‌‌ی شیمی و پزشکی پرداخته و به فعالیت‌های او درباره‌ی فیزیک نپرداخته است.

رازی بیش از دیگر دانشمندان عصر خود و حتی پس از خود به تجربه و آزمایش‌گری اهمیت می‌داد، چنان‌که خود نیز گفته است: " ما تا چیزی را به تجربه و آزمون نگذاریم، آن را نمی‌پذیریم و رد هم نمی‌کنیم." این ویژگی برجسته‌ی او، در لفافه‌ی این سخن که او کیمیاگر بود و می‌خواست مس را به طلا تبدیل کند، مورد کم‌توجهی قرار گرفته است. حال آن‌که، کیمیاگری برای او شیوه و ابزار شناخت ویژگی‌ها‌ی مواد بود و حاصل آن معرفی چند ماده‌ی مهم از جمله الکل به جهان بود.

AWT IMAGE

چند نکته‌

معرفی شخصیت‌های علمی ایران‌زمین به نوجوانان و جوانان ایرانی، که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته، کاری بس ارزشمند و شایسته‌ی سپاس‌گذاری است. تا کنون چند ناشر، از جمله ذکر، دبیر، عابد، پیام محراب، گوهرین، مدرسه‌ی برهان و از همه مهم‌تر دفتر انتشارت کمک‌آموزشی، به این کار روی آورده‌اند.

مجموعه‌ای که از سوی دفتر انتشارات کمک‌آموزشی با نام فرزانگان منتشر می‌شود در قطع پالتویی و اغلب در کم‌تر از 70 صفحه تنظیم شده است. این کتابچه‌ها دارای روزشمار زندگی شخصیت، فهرست مجموعه آثار و فهرست اعلام هستند و زندگی شخصیت‌ را در چارچوب داستان بازگو می‌کنند.

از آن‌جا که در زمینه‌ی معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی ایران به اندازه‌ی کافی کار نشده است، کتاب‌هایی که تا کنون منتشر شده ، با همه‌ی کاستی‌هایی که دارند، شایسته‌ی سپاس‌گذاری‌اند و بهتر است مطالعه‌ی آن‌ها به همه‌ی نوجوانان و جوانان ایرانی از سوی معلمان سفارش شود. با وجود این، چند کاستی که در مجموعه‌ی فرزانگان دیده می‌شود با هدف کمک به هرچه بهتر شدن کتاب‌ها مشابه، یادآور می‌شود:

1. از کاستی‌ها مجموعه‌ی فرزانگان، ناهماهنگی در پرداخت کتاب‌هاست، به نحوی که کتاب‌ها بیش‌تر از روی طرح جلد یکسان با هم پیوند می‌خورند. برای مثال، در آغاز کتاب بنوموسی صفحه‌ای به نام درآمد وجود دارد که شخصیت مورد نظر را در چند جمله معرفی می‌کند. این کار به‌جا در جلدهای دیگر این مجموعه وجود ندارد. شاید بهتر بود به جای پشت جلد تکراری کتاب‌ها، که به توضیحی پیرامون مجموعه اختصاص دارد، شرح چکیده‌واری از زندگی شخصیت مورد توجه هر کتاب، آورده می‌شد. معرفی مجموعه نیز در پشت جلد با دو جمله امکان پذیر بود. به عنوان مثال دیگری از ناهماهنگی بین کتاب‌ها، می‌توان سال‌شمار کامل زندگی رازی را در کتاب زکریای رازی با سال‌شمار ناقص از خیام در کتاب خیام نیشابوری یا نبود سال‌شمار زندگی در کتاب بنوموسی مقایسه کرد. همچنین، در میزان پرداختن به دستاوردهای علمی شخصیت‌ها نیز بین کتاب‌ها ناهمگونی وجود دارد. یک کتاب به‌جای بحث‌های حاشیه‌ای به دستاوردها بیش‌تر پرداخته، اما در کتاب دیگر، معرفی دستاوردها در حاشیه‌ی داستان‌پردازی نویسنده قرار گرفته است.

2. پرداخت داستانی نه چندان جذاب نیز از کاستی‌های دیگر مجموعه‌ی فرزانگان است. در کتاب ابوالوفای بوزجانی با شخصیتی ساختگی به نام سمیرا آشنا می‌شویم که نماینده‌ی نسل کنونی نوجوان و جوان ایرانی به حساب می‌آید و پدری دارد که در زمینه‌ی ابولوفا به پژوهش می‌پردازد. خوانده باید داستان این پدر و دختر را تا صفحه‌ی بیست کتاب پی‌بگیرد تا با متحول شدن ناگهانی سمیرا و علاقه‌مند شدن او به تاریخ و فرهنگ ایران، معرفی ابوالوفا آغاز شود. چنین وضعیتی را در کتاب جمشید کاشانی و خیام نیشابوری نیز می‌بینیم. اما در کتاب بنوموسی و زکریای رازی، هر چند بازگویی سرگذشت شخصیت‌ها در چارچوب داستان انجام می‌شود، اما با داستانی ساختگی و ناهمگون با فضای کلی کتاب رو‌به‌رو نیستیم. در کتاب بنوموسی از زبان خدمتگزار موسی و در کتاب رازی از زبان سوم شخص با این شخصیت‌ها آشنا می‌شویم که به نظر می‌رسد شیوه‌ی مناسب‌تری برای پرداخت موضوع باشد. در نمونه‌های موفقی که درباره‌ی دانشمندان غربی نوشته شده، مانند مجموعه‌ای که از سوی نشر ذکر با عنوان "در 90 دقیقه" منتشر شده، این شیوه مورد توجه بوده است.

3. نداشتن چارچوب مناسب برای نگارش هر کتاب نیز به روانی و گیرایی کتاب آسیب زده است. برخی از این کتاب‌ها به یاداشت‌های پراکنده‌ی پژوهشگری می‌مانند که تصمیم دارد در فرصت کافی به بازپرداخت و تنظیم آن‌ها بپردازد، اما چنین فرصتی را پیدا نکرده و یاداشت‌هایش به همان صورت به چاپ رسانده است. از این رو، هنگاه مطالعه‌ی زندگی یک شخصیت پیوسته از شاخه‌ای به شاخه‌ای گذر می‌کنیم و همین که با مفهومی ارتباط برقرار می‌کنیم و می‌خواهیم پیرامون آن بیش‌تر بدانیم و به آن فکر کنیم، با مفهوم دیگری رو‌به‌رو می‌شویم. به نظر می‌رسد این وضعیت، بازتابی از جرح و تعدیل‌هایی باشد که با هدف خلاصه کردن اثر از سوی ناشر انجام شده است. اما باید توجه داشت چکیده نوشتن با تکه‌تکه‌نوشتن تفاوت بسیار دارد و برای دست‌یافتن به یک اثر مختصر باید زمان بیش‌تری صرف کرد.

AWT IMAGE

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


کد امنیتی را در کادر بنویسید >
::
دفعات مشاهده: 7710 بار   |   دفعات چاپ: 2219 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 192 بار   |   0 نظر
سال جهانی فیزیک
Persian site map - English site map - Created in 0.061 seconds with 1035 queries by yektaweb 3320