Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
صفحه اصلی
سرمقاله
پیشگامان آموزش
نخستین مدرسه ها
کتاب های درسی
محصولات کمک آموزشی
تاریخ آموزش
تصویرگران کتاب های درسی
شاعران کتاب‌های درسی
خبرهای آموزشی
برترین‌ مقاله‌ها
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: آینده‌ی ایران در دست معلمان با ایمان
:: سامانه‌‌ی یکپارچه‌ی پرورش خلاقیت در دانش‌آموزان
:: دانش‌آموزان از تاریخ چه باید بیاموزند؟
:: ویژگی‌های کتاب درسی
:: سپاس‌گذاری مردم سده از آموزگاران کهن‌ترین دبستان شهر
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: بیایید باکتری بخوریم
:: یخچال ایرانی، نوآوری ایرانی
:: چرخه سوخت هسته‌ای
:: ناسا پایین‌ترین دمای جهان را می‌آفریند
:: 9 نکته درباره بچه‌ها که ممکن است ندانید
:: جلوگیری از سرطان با غذاهای سبز
:: گرمای لپ‌تاپ بر قدرت باروری اثری ندارد
:: مجموعه‌ی 6 جلدی گفت‌وگو درباره‌ی انرژی منتشر شد
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
آموزش و پرورش ایران

ghatreh_in_jazireh

:: ‎نگاهی به روش تهیه‌ی کتاب‌های درسی و کمک‌درسی ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۸/۹ | نویسنده: آقاي مرتضی خلخالی | 

ارزیابی چگونگی تهیه‌ی کتاب‌های درسی و کمک‌درسی یا کمک‌آموزشی در ایران به در نظر داشتن وضعیت کنونی نظام آموزشی و شیوه‌ی به کارگیری این کتاب‌ها در فرایند آموزش نیاز دارد. به علاوه، پیش از پرداختن به چنین موضوعی، آگاهی از ویژگی‌های این کتاب‌ها در کشورهای توسعه‌یافته و چگونگی تهیه و به کارگیری آن‌ها در برنامه‌های آموزشی این کشورها ضروری است.

مواد آموزشی را که برای دوره‌ها‌ی تحصیلی پیش از دانشگاه در کشورهای توسعه یافته منتشر می شود، می‌توان به چند گروه زیر طبقه‌بندی کرد:

  1. مواد آموزشی به عنوان یک طرح آموزشی پیشرفته
  2. کتاب‌های درسی بخش خصوصی که در راستای برنامه‌ی ملی تدوین می‌شود
  3. مواد کمک‌درسی بخش خصوصی که در ارتباط مستقیم با برنامه‌ی درسی ملی است
  4. مواد آموزشی عمومی بخش خصوصی که در حکم کتاب منبع هستند

در ادامه ویژگی‌های هر یک از این مواد آموزشی و چگونگی بهره‌گیری از آن‌ها در برنامه‌ی آموزشی شرح داده می‌شود.

1. مواد آموزشی به عنوان یک طرح آموزشی پیشرفته

این مواد آموزشی، که بیش‌تر با عنوان بسته‌ی آموزشی از آن‌ها یاد می‌شود، به عنوان طرح یا پروژه‌ی آموزش یک درس معین و اغلب با سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و مادی و نیروی انسانی نهادهای پژوهشی دولتی و گاهی بخش خصوصی توانمند طراحی می‌شوند و گروهی از کارشناسان آموزشی درسی خاص آن‌ها را تنظیم می‌کنند. این طرح‌ها ممکن است شامل کتاب دانش‌آموز، کتاب راهنمای معلم و انواع کتاب‌ها و مواد آموزشی تکمیلی باشند که هر یک نقش خاصی دارند.

برخی از آن‌ها نقش تقویتی و عمق بخشیدن به یادگیری دانش‌آموزان فعال، علاقه‌مند و یا تندآموز را دارند. برخی جبرانی هستند و بیش‌تر برای دانش‌آموزان کندآموز طراحی می‌شوند که به نوعی در یادگیری با دشواری روبه‌رو هستند. اما بخش عمده‌ی این مواد برای بهره‌گیری طیف گسترده‌ای از دانش‌آموزان طراحی می‌شوند. به علاوه، این مواد ممکن است شامل کتاب‌های اطلاعاتی کمکی برای آسان‌کردن انجام دادن تکلیف‌های درسی روزمره یا طرح‌های چند هفته‌ای دانش‌آموزان نیز باشند. سرانجام، این مواد شامل فیلم، اسلاید، سی‌دی و بسته‌های مربوط به کار عملی و آزمایشگاهی یا کارگاهی نیز هستند.

2. کتاب‌های درسی بخش خصوصی که در راستای برنامه‌ی ملی تدوین می‌شود

بیش‌تر کتاب‌های درسی که در کشورهای خارجی استفاده می‌شود، از این نوع است. این‌ کتاب‌ها با هزینه‌های کم‌تر از سوی ناشران معروف و نویسندگان معتبر تدوین می‌شوند. آن‌گاه گروه‌های گزینش منطقه‌ی آموزشی یا مدرسه، نوع مناسب و برتر آن‌ها را بر اساس استانداردهای آموزشی پذیرفته شده، بر می‌گزیند.

3. مواد کمک‌درسی بخش خصوصی که در ارتباط مستقیم با برنامه‌ی درسی ملی است

کتاب‌های کمک درسی نیز اغلب در چارچوب برنامه‌ی ملی، ارزشیابی ملی و استانداردهای آموزشی تدوین می‌شوند. از آن‌جا که هزینه‌ی فراهم کردن مواد آموزشی مرغوب زیادی است، گستره‌ی محتوای دانشی آن‌ها اغلب طیف وسیعی را در بر می‌گیرد که بیش از اندازه‌ی نیاز دانش‌آموزان یک گرایش درسی خاص در آن مقطع درسی است. دانش‌آموز خود یا به کمک معلم و یا به کمک نهادها و زمینه‌های رنگی ویژه‌ی موجود در کتاب، موضوع‌های متناسب با رشته‌ی خاص خود را تشخیص می‌أهد. به این ترتیب، فروش کتاب در سطح گسترده‌ای انجام می‌شود و از نظر اقتصادی با صرفه‌تر است.

‏ ‎ 4. مواد آموزشی عمومی بخش خصوصی که در حکم کتاب منبع هستند

این کتاب‌ها کم و بیش برای گروه دانش‌آموزان مربوط به سطح آموزشی معینی قابل استفاده هستند، اما مخصوص برنامه‌ی درسی خاصی نیستند. این‌ کتاب‌ها در حک منبع کتاب‌خانه‌ای برای برآورده کردن حس کنجکاوی و علاقه به مطالعه، آسان کردن انجام دادن تکلیف‌های مدرسی و کارهای طرح‌گونه‌ی چند هفته‌ای به کار می‌روند.

کتاب‌های درسی و کمک درسی در ایران

برای برسی این موضوع نیز باید به برخی شرایط نظام آموزشی ایران و نقش آن در شکل دادن به کتاب‌های درسی و کمک درسی موجود و اشاعه‌ی آن‌ها در بازار اشاره کرد.

نخست، نظام برنامه‌ریزی درسی ایران تا کنون طرح‌های آموزشی پیشرفته که در بالا اشاره شد(شماره‌ی 1)، نداشته است. نهایت کاری که انجام شده طراحی و تدوین کتاب درسی و کتاب راهنمای معلم است. کتاب‌های راهنمای مطالعه و کتاب کار را، که گاهی با پشتیبانی آموزش و پرورش از سوی برخی ناشران خصوصی منتشر می‌شود، نیز می‌توان نوع برتر کتاب‌های کمک درسی تسهیل کننده‌ی فهم کتاب درسی دانست که کم و بیش پر از پرسش‌های چهارگزینه‌ای و آمادگی برای عبور از نظام ارزشیابی کنونی است.

دوم، روش عرضه‌ی مفاهیم و رویکرد آموزشی این کتاب‌ها در جهت مفهوم سازی و پرورش مهارت‌های فرایندی، ذهنی، تفکر نقادانه و به طور کلی مهارت‌های یادگیری تصریح شده در هدف‌های تفصیلی برنامه‌های درسی، نیست. دلیل آن هم روشن است: نظام آموزشی ارزشیابی ما هدف‌مند و ملاک‌محور نیست، بلکه هنجار‌محور است؛ یعنی، هنوز مفهوم سنجش عملکردی در ایران جا نیافتاده و هر آن‌چه در متن کتاب‌های درسی آمده است، همچون نوشته‌های مقدسی به شمار می‌آید و فراگیری تمام آن‌ها مورد ارزشیابی قرار می‌گیرد. در واقع، نظام حاکم در کشور ما کتاب محور است و نه عملکرد محور و این کتاب‌ها قط تا اندازه‌ای دانش‌آموزان را در عبور موفقیت آموز از سد سنجش، کمک می‌کنند.

سوم، در کشورهای توسعه یافته، مانند ایالات متحده‌ی آمریکا، انگلستان و استرالیا، دست‌کم دو سطح تحصیلی پایه و پیشرفته وجود دارد تا پاسخگوی تفاوت‌های فردی و گرایش‌های گوناگون دانش‌آموزان باشد. متاسفانه، کم‌آگاهی برنامه‌ریزان و مترجمان کتاب‌ها‌ی درسی و کمک درسی در ایران از تنوع در گرایش‌های پیش‌بینی شده در برنامه‌های ملی کشورهای توسعه‌یافته و همنچنین عدم تشخصی مسیرهای گوناگون نظام رسمی ارزشیابی آن‌ها، این پندار نادرست را به وجود آورده است که هر آن‌چه در کتاب خارجی یک مقطع تحصیلی وجود دارد، بخشی از تکلیف تحصیلی تمام دانش‌آموزان آن مقطع است.

چهارم، رعایت مفهوم سازی به جای انتقال مفهوم‌ها، به چند برابر کردن حجم کتاب نیاز دارد که نه‌ تنها ناشر خصوصی بلکه ناشر دولتی و خود آموزشی و پرورش برای چاپ و عرضه‌ی آن با دشواری روبه‌رو است. از طرف دیگر، شرایطی پیش می‌آید که حجم کتاب‌های درسی کاهش می‌یابد. فشار شدیدی که روی طراحان کتاب‌های درسی وزارت آموزش و پرورش وارد می‌آید، موجب می‌شود که مولفان ضمن حفظ مفهوم‌ها در سطح استاندارد معقول و بین‌المللی، از حجم کتاب بکاهند. به عبارت دیگر، به جای یک کتاب تفصیلی هدفمند و آسان‌فهم، کتاب فشرده‌ای تهیه کنند که عصاره‌ی غلیظی از مفهوم‌ها و دانش محتوایی را در تعدای معدودی صفحه در بردارد. این وضعین باعث می شود معلم کتاب را نارسا بداند و بازار جزوه گرم شود.

‏ ‎ پنجم، ناشران ایرانی برای کمک به یادگیری دانش‌آموزان و جبران ابهام‌ها و پیچیدگی‌های کتاب‌های درسی کم حجم و متراکم ایران، کتاب‌های درسی کشورهای خارجی را منبع قرار می‌دهند و از برخی مفاهیم و روش‌های آن‌ها برای کتاب‌هایی به زبان فارسی بهره‌ می‌گیرند. چنین کتاب‌هایی در ایران به کتاب کمک درسی مشهور شده‌اند، حال آن‌که در اصل کتاب‌ درسی بوده‌اند. البته، برای جلب مشتری نیز تغییرهای زیادی در کتاب‌های درسی خارجی می‌دهند. یعنی، اغلب به جای تشریح کامل مفهوم‌ها و عرضه‌ی روش‌ها و کاربردها، فقط به گنجاندن برخی مفهوم‌ها و روش‌های آسان کردن به خاطر سپردن آن‌ها بسنده می‌کنند و بخش زیادی از کتاب‌ را به پرسش‌های چهارگزینه‌ای و تمرین‌های سازگار با نظام ارزشیابی حاکم بر کشور، به‌ویژه کنکور سراسری، اختصاص می‌دهند. در این صورت، هرچه بر حجم پرسش‌های چهار گزینه‌ای افزوده شود، ارزش کتاب از نظر پرورش مهارت‌های یادگیری و رعایت هدف‌های آموزشی کاهش می‌یابد.

‏ ‎ ششم، سرنوشت مواد آموزشی عمومی(شماره‌ی 3) در ایران در مقایسه با کشورهای خارجی بسیار متفاوت است. همان‌طور که گفته شد، در آن کشورها این گونه کتاب‌ها به عنوان منبع کتاب‌خانه‌ای برای آسان کردن انجام تکلیف‌های عملی، داده‌پردازی و انجام طرح‌های دانش‌آموزی به کار می‌روند. در ایران، چون متن این کتاب‌ها و توالی موضوع‌های آن‌ها به برنامه‌ی درسی سازگاری ندارد، برای هدف‌های دیگری به کار می‌روند. از جمله، به عنوان هدیه از سوی والدین برای فرزندان خریداری می‌شوند یا از سوی نهادهای فرهنگی برای کتاب‌خانه‌ی مدرسه خریداری می‌شوند. اما هیچ گونه ارتباطی بین طرح درس معلم و تکلیف‌های عملی دانش‌آموزان با این کتاب‌ها برقرار نمی‌شود. زیرا هزینه کردن زمان دانش‌آموزان برای خواندن این گونه کتاب‌ها نوعی هدر دادن زمان آماده‌سازی آنان برای نظام سنجش حاکم بر کشور است.

کلام آخر

همان‌طور که گفته شد، شرایط نابسامان نظام آموزش و سنجش و اثر نامطلوب آن بر حجم کتاب‌های درسی، موجب می‌شود که بخش خصوصی بازار کتاب و آموزشگاه‌های خصوصی و کلاس‌های پرورش مهارت، در راستای آماده‌سازی برای امتحان‌های سنتی و پرورش مهارت‌های تست‌زنی،‌ فعال شوند. این بخش، به شیوه‌های پاک و ناپاک، به تدوین و پخش کتاب‌ها و نشریه‌های امتحان‌ ‌محور می‌پردازد. متأسفانه ناشرها و بنگاه‌های بازاری پرزرق و برق که فقط انگیزه سودآوری دارند، در این راه موفق‌تر هستند. این گروه از ناشران، فقط در اندیشه فراهم آوردن ابزار عبور از " فیلتر" امتحان‌های سنتی و نظام سنجش حاکم هستند و کتاب‌هایی به‌شدت امتحان‌محور تولید می‌کنند و به سودهای سرشار می‌رسند. بنابراین، چنین تولیدکنندگانی بخش زیادی دانش‌آموزان کشور را به سوی خود جذب می‌کنند. برای خروج از این وضعیت باید تلاش‌های بسیار بزرگی برای اصلاح نظام سنتی سنجش و در پی آن، نظام برنامه‌ریزی درسی، تألیف کتاب‌ درسی و تربیت معلم به عمل آید.

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


CAPTCHA code
::
درباره نویسنده:

سيد مرتضي خلخالي، كارشناس ارشد برنامه ريزي درسي، در سال 1308  در يك خانواده‌ي فرهنگي به دنيا آمد. وي كارشناسي دبيري شيمي را از دانشسراي عالي دريافت كرد و در سال 1350 از يك بورس تحصيلي بهرمند شد و 2 ترم در دانشگاه ايالتي اوريگن آمريكا در رشته‌ي برنامه‌ريزي درسي و آموزش علوم گذراند.

دفعات مشاهده: 14124 بار   |   دفعات چاپ: 2963 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 371 بار   |   0 نظر
آموزش در ایران
Persian site map - English site map - Created in 0.08 seconds with 61 queries by YEKTAWEB 3764