Home Home Information Contact Site Map Library English Site
بخش‌های اصلی
صفحه اصلی
سرمقاله
پیشگامان آموزش
نخستین مدرسه ها
کتاب های درسی
محصولات کمک آموزشی
تاریخ آموزش
تصویرگران کتاب های درسی
شاعران کتاب‌های درسی
خبرهای آموزشی
برترین‌ مقاله‌ها
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: آینده‌ی ایران در دست معلمان با ایمان
:: سامانه‌‌ی یکپارچه‌ی پرورش خلاقیت در دانش‌آموزان
:: دانش‌آموزان از تاریخ چه باید بیاموزند؟
:: ویژگی‌های کتاب درسی
:: سپاس‌گذاری مردم سده از آموزگاران کهن‌ترین دبستان شهر
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: بیایید باکتری بخوریم
:: یخچال ایرانی، نوآوری ایرانی
:: چرخه سوخت هسته‌ای
:: ناسا پایین‌ترین دمای جهان را می‌آفریند
:: 9 نکته درباره بچه‌ها که ممکن است ندانید
:: جلوگیری از سرطان با غذاهای سبز
:: گرمای لپ‌تاپ بر قدرت باروری اثری ندارد
:: مجموعه‌ی 6 جلدی گفت‌وگو درباره‌ی انرژی منتشر شد
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
آموزش و پرورش ایران

ghatreh_in_jazireh

:: نگاهی به وضعیت کتاب های کمک آموزشی ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۴/۳/۷ | نویسنده: حسن سالاري- مير شهرام صدر | 

 " هر طفلی به محض این که به زبان می آید، برحسب یک تعلیم الهی هرچه را می بیند از حقیقت و سبب آن جویا می شود و کشف ماهیت آن را می خواهد. اگر مربیان و معلمان او دانا باشند و حقایق هر چیزی را به او خاطر نشان کنند، به همان طور آن نهال انسانیت که تازه از دل او سر برزده است، نشو و نما گرفته، میوه سعادت و کام دل بار می آورد و آنچه از کمال منتظر و سعادت اصلی خداوند متعال درباره او به اراده ازلی مقدر فرموده به آن مایل می گردد. ولی اگر به عکس، مربیان و اولیای آن طفل بیچاره، به حکم یک بدبختی آسمانی مردمان جاهل و بی خبری باشند، سوزن در چشم دانش و تازیانه بر روی خنگ طلب آن کودک بدبخت زده، چشم بصیرتش را کور و پای سمند طلبش را لنگ ساخته و نهال برومند امید او را از ریشه بر می کنند."

جملاتی که در آغاز سخن آمد، بخشی از مقدمه کتاب " احمد" نوشته عبد الرحیم تبریزی است که یک قرن پیش منتشر شد. این کتاب به صورت پرسش و پاسخ تنظیم شده ، حاوی مفاهیم پایه علم و فن است و به قول مولف " از زبان اطفال در لباسی که متعلمان را به کار آید و مبتدیات را بصیرت افزاید" نگارش یافته است. به راستی که چنین بوده و همین گونه است.

کتاب احمد را می توان نخستین کتاب کمک آموزشی دانست که به شیوه ای نوین و با اهداف آموزشی از پیش تعیین شده به زبانی بسیار ساده نوشته شده است. مولف اهداف آموزشی هر فصل را در ابتدای آن معرفی کرده است و پیش از پرداختن به یک مفهوم علمی یا فنی، نخست با طرح کردن یک داستان یا توصیف یک موقعیت خاص، توجه خواننده را به آن مفهوم جلب می کند. سپس پرسش ها از سوی کودکی به نام احمد مطرح می شوند و نویسنده در مقام پدر با آنها پاسخ می دهد.

ویژگی هایی که برشمردیم همراه با سادگی و گیرایی بیان و پرهیز کردن از گزافه گویی، کتاب احمد را اثر کمک آموزشی جاودانه ای ساخته است که با در نظر گرفتن قدمت آن، به کار بردن واژه شاهکار برای توصیف آن شایسته می نماید.

اکنون که یک قرن از انتشار کتاب احمد می گذرد، انتظار داریم وضعیت کتاب های کمک آموزشی در کشور ما که وضعیت چاپ و نشر و تعداد دانش آموزانش با دوران عبد الرحیم تبریزی قابل مقایسه نیست، بسیار دلگرم کننده و آن گونه باشدکه تبریزی امید داشته است ؛ یعنی، " ذهن ابنای وطن در ابتدای تعلیم فی الجمله باز و روشن شده، در آتی از برای تعلیم فنون عالیه مستعد شوند."

برای این که ببینیم آیا چنین شده یا نه، بهتر است نخست با مرور برخی از کتاب های کمک آموزشی که در جهان پیشرفته منتشر می شوند، با ویژگی های کتاب های کمک آموزشی بیشتر آشنا شویم.

ویژگی های کتاب های کمک آموزشی

به طور کلی، کتاب هایی را که برای کودکان و نوجوان منتشر می شود ، به دو دسته کتاب های داستانی( Fiction ) و غیر داستانی( Non-fiction ) تقسیم می کنند. کتاب های غیر داستانی نیز در دو گروه اصلی جای می گیرند؛ کتاب هایی که بیشتر با هدف دانش افزایی و ترغیب کردن دانش آموزان به فراگیری علم نوشته می شوند و به طور معمول برنامه آموزش خاصی را دنبال نمی کنند. این کتاب ها در کشور ما به کتاب های علمی مشهور شده اند. گروه دیگر، شامل کتاب هایی است که بر اساس برنامه آموزشی خاصی نوشته می شوند و هدف اصلی آنها کمک کردن به تحقق اهداف آن برنامه آموزشی است. این گونه کتاب ها را می توانیم کتاب های کمک آموزشی( Curriculum supplement ) بنامیم.

توجه داشته باشید هرچند کتاب هایی که از آنها با عنوان کتاب های علمی یاد کردیم، برنامه آموزشی خاصی را دنبال نمی کنند، اما یکی از مهمترین هدف های برنامه آموزشی را ، یعنی پرورش کنجکاوی و ترغیب دانش آموزان به فراگیری دانش، به خوبی برآورده می کنند و برخی از آنها با یک کتاب صرفا علمی تفاوت های قابل ملاحظه ای دارند و به اصطلاح با دید آموزشی نوشته شده اند. در این جا، منظور ما از کتاب های کمک آموزشی این گونه کتاب ها نیز هست.

کتاب های کمک آموزشی را از جهت محتوا و ساختار می توان بررسی کرد. در ادامه مهمترین ویژگی های این کتاب ها برشمرده می شود.

برای تقویت برنامه آموزشی نوشته می شوند

از لحاظ آموزشی، حرکت در چارچوب برنامه یا استاندارهای آموزشی مهمترین ویژگی کتاب کمک آموزش است. برای مثال، به تازگی بنیاد ملی بهداشت امریکا( NIH ) با همکاری موسسه مطالعاتی برنامه آموزش زیست شناسی( BSCS ) مجموعه کتاب های کمک آموزشی ویژه ای را برای دانش آموزان پایه های مختلف منتشر کرده است. در پیشگفتار کتاب های این مجموعه چنین آمده است:" این کتاب کمک آموزشی یکی از کتاب های مجموعه کمک آموزشی بنیاد ملی بهداشت است که دانش پزشکی و کشفیات پژوهشی را از آزمایشگاه های این بنیاد به کلاس ها می برد. بنیاد ملی بهداشت نقش حیاتی در سلامت امریکایی ها ایفا می کند و تلاش می کند توجه به پژوهش، دانش و شغل های مرتبط با پزشکی را بیشتر کند. از این رو، اداره آموزش علمی را به وجود آوردیم تا در این راه به پربار شدن برنامه های آموزشی و پیشرفت سواد علمی کمک کند.

ما این مجموعه کمک آموزشی را برای کامل کردن برنامه های آموزش علوم فعلی کشور تنظیم کرده ایم و تلاش کرده ایم با استانداردهای ملی آموزش علوم ( National Science Education Standards ) سازگاری داشته باشد. این مجموعه را گروهی از معلمان، دانشمندان، متخصصان علوم پزشکی از 25 ایالت کشور همراه با پژوهشگران بنیاد ملی بهداشت و متخصصان برنامه ریزی آموزشی موسسه مطالعاتی برنامه آموزش زیست شناسی تنظیم کرده و بارها آن را آزمایش کرده اند."

از این پیشگفتار یکی دیگر از ویژگی های کتاب های کمک آموزشی را می توان دریافت؛ یعنی، کتاب های کمک آموزشی به صورت گروهی و با ترکیبی از معلمان، دانشمندان و متخصصان برنامه ریزی آموزشی تهیه می شوند و پیش از انتشار بارها مورد آزمایش قرار می گیرند.

تکمیل کننده کتاب درسی هستند

از ویژگی های دیگرکتاب های کمک آموزشی، که در این پیشگفتار هم به آن اشاره شده است، ایفای نقش مکمل برنامه آموزشی یا کتاب درسی است. البته، کتاب درسی را از این جهت ذکر کردیم، که در کشور ما برنامه آموزشی در کتاب درسی وزارتی خلاصه می شود.

نقش مکملی کتاب های کمک آموزشی به شیوه های متنوعی ایفا می شود. همان طور که می دانید، در بیشتر کتاب های درسی مفاهیم به صورت حقایق علمی بیان می شوند. البته در سال های اخیر در تمام نظام های آموزشی تحولاتی به سمت آموزش فرایند علم و نحوه شکل گیری و به دست آمدن یک مفهوم علمی رخ داده است. باوجود این، کتاب های درسی به علت حجم محدود و مفاهیم گوناگونی که باید به دانش آموز منتقل شود، به تنهایی نمی توانند از عهده این هدف برآیند. کتاب های کمک آموزشی فرصتی برای پوشش دادن این هدف هستند.

کتاب های کمک آموزشی با پرداختن به تاریخچه و فرایند شکل گیری مفاهیم علمی، دانش آموزان را برای ایفای نقش هایی مشابه نقش آفرینان دست یابی به آن مفاهیم آماده می کنند. به علاوه، با معرفی دانشمندان و پژوهشگرانی که برای دست یابی به مفاهیم علمی تلاش کرده اند،میراث فرهنگی و علمی پرباری را به نسل آینده منتقل می کنند.

با شیوه های جذاب تری به موضوع می پردازند

کتاب های کمک آموزشی به شیوه دیگری نیز به تقویت برنامه های آموزشی کمک می کنند. شیوه پرداختن به مفاهیم علمی در کتاب های درسی بسیار رسمی است. کتاب های کمک آموزشی می توانند از شیوه های جذاب تری به موضوع ها بپردازند. برای مثال، می توانند برخی مفاهیم را به زبان طنز و کاریکاتور معرفی کنند. مجموعه راهنمای کارتونی انتشارات Perennial که به مفاهیم پایه فیزیک، ژنتیک، آمار و محیط زیست می پردازد، از این جمله است.

کتاب های کمک آموزشی می توانند از سرگرمی نیز برای انتقال مفاهیم علمی و آموزشی کمک بگیرند. برای مثال، در مجموعه مومیایی ها که انتشارات Kingfisher منتشر کرده است، ضمن گذشتن از مازها، حل کردن معما و انجام دادن سرگرمی های دیگر، با تاریخ مصر و نحوه مومیایی کردن جسد آشنا می شویم. البته، از سرگرمی به عنوان محمل آموزش در مجلات کمک آموزشی بیشتر استفاده می شود.

کتاب های کمک آموزشی از لحاظ تصویر سازی و صفحه آرایی نیز جذابیت ویژه ای دارند. البته، در کتاب های درسی نیز به این ویژگی توجه می شود، اما در کتاب کمک آموزشی مورد توجه بیشتری است. هر فردی ،حتی اگر زبان خارجی هم نداند، با ورق زدن یک کتاب کمک آموزشی خارجی مجذوب آن می شود.

مفاهیم را به صورت غیر متمرکز عرضه می کنند

در سال های اخیر صفحه آرایی کتاب های کمک آموزشی تحول شگرفی پیدا کرده است. اغلب کتاب هایی که تا چند سال پیش چاپ می شد، از متن و تعدادی تصویر تشکیل شده بود که ضمیمه متن محسوب می شدند. چنین ساختاری که در آن حجم عمده مفاهیم در متن متمرکز می شود و تصویرها بخش کمکی و توضیح دهنده مفاهیم متن هستند، در بسیاری از کتاب های کمک آموزشی و علمی وجود داشت و هنوز هم به حیات خود ادامه می دهد.

اما ساختار فرا متنی صفحات اینترنتی که در آن مفاهیم در چارچوب یک متن اصلی متمرکز نمی شوند و مخاطب امکان انتخاب بیشتری دارد( بین مقالات، درون یک مقاله و حتی درون یک پاراگراف ) باعث شده است ساختار غیر متمرکز مورد توجه نویسندگان و ناشران کتاب های علمی و آموزشی قرار گیرد. چنین ساختاری، که می توان از آن به عنوان تاثیر اینترنت بر ساختار کتاب نام برد، حتی بر کتاب های درسی هم تاثیر گذاشته است و ساختار فرهنگنامه ها را زیر و رو کرده است.

برای مثال، در فرهنگنامه کودک و نوجوان انتشارات Kingfisher ، مقاله هر مدخل در قالب چند پاراگراف تنظیم شده است که هر کدام در عین ارتباط با یکدیگر به صورت مستقل نیز قابل استفاده اند. به علاوه، بخش قابل ملاحظه ای از مفاهیم به کمک تصویر های جذاب و کنار نویس آنها انتقال داده می شود. البته، این تصاویر، مانند بسیاری از کتاب هایی که هر روز می بینیم، فقط برای توضیح مفاهیم معرفی شده در پاراگراف ها عرضه نشده اند، بلکه خود به عنوان بخشی مجزا به فهم موضوع هر مدخل کمک می کنند.

در این ساختار غیر متمرکز لازم نیست خواننده از اول تا آخر یک متن را بخواند تا با مفهوم مورد توجه خود بیشتر آشنا شود، بلکه به او حق انتخاب بیشتری داده می شود تا با توجه به نیاز و حوصله اش مطالعه کند.

کتاب های کمک آموزشی در ایران

اکنون که با ویژگی ها، ساختار و مراحل تهیه کتاب های کمک آموزشی بیشتر آشنا شدید، به نظر می رسد تا حدودی فاصله کتاب های به اصطلاح کمک آموزشی کشورمان را با استانداردهای جهانی درک کرده باشید. در واقع، صرف نظر از حرکت های خودجوش قابل ستایشی که طی یک قرن پس از انتشار کتاب احمد صورت گرفته است (متاسفانه در این جا فضای کافی برای پرداختن به آنها وجود ندارد وخوانندگان محترم روزنامه شرق می توانند برای آگاهی بیشتر از این گونه تلاش ها به بخش آموزش در ایران پایگاه اینترنتی جزیره دانش www.iransciland.com مراجعه کنند) روند تولید کتاب های کمک آموزشی مناسب در کشورمان نهادینه نشده است. به نظر می رسد عوامل زیر در به وجود آوردن این مشکل سهیم باشند:

1. دانش در ایران جایگاه واقعی خود را ندارد. یکی از همکاران معلم می گفت برای علاقمند کردن برادر کوچکترم به دانش، کتاب کمک آموزشی جالبی را که ترجمه شده بود به او دادم تا مطالعه کند. چند روز بعد که از کتاب پرسیدم و این که چرا هنوز آن را نخوانده است. با این پاسخ رو به رو شدم:" شما که علاقمند بودید و صد تا کتاب مثل این را مطالعه کردید، به کجا رسیدید؟" ابتدا خواستم برایش از اهمیت علم بگویم و به اصطلاح به راه راست هدایتش کنم، اما اندکی به پاسخ او فکر کردم و آن را منطقی یافتم.

به راستی آنان که راه دانش را برگزیده اند در کشور ما چه جایگاهی دارند؟ منظور فقط مادیات نیست و از معنویات هم فقط تعریف و تمجید کردن و ثواب اخروی مد نظر نیست. منکر ثواب اخروی نیستیم، اما نمی توان به بهانه ثواب اخروی وظیفه جامعه و حکومت را در قبال اهل دانش نادیده گرفت.

دانشمندان ما باید از شرایط مطلوب مادی برخوردار باشند تا با فراغ بال به پژوهش بپردازند. اما مهمتر از آن، پذیرفتن سخن دانشمند در همه ارکان جامعه است. اگر در جامعه ای سخن غیر کارشناسانه که ممکن است پوشش به ظاهر علمی هم داشته باشد، بر سخن و طرح کارشناسانه که حاصل تلاش علمی است، برتری داشته باشد و شایسته ای مجبور باشد خود را با افکارنادرستی وفق دهد، پیشرفت علمی که زمینه پیشرفت های دیگر است، محقق نخواهد شد. در این صورت آموزشگر و نویسنده علمی چه گونه دانش آموز را به دانش ترغیب کند؟ در این حالت، کتاب کمک آموزشی مناسب هم جواب گو نیست.

2. نویسنده از حقوق اولیه هم محروم است. نویسنده برای خلق یک اثر مناسب علاوه بر دانش و مهارت به آرامش فکری نیاز دارد، به طوری که بتواند انرژی خود را برای اثر خرج کند. در کشور ما نویسندگان برجسته ای در زمینه کتاب های علمی و آموزشی وجود دارد که متاسفانه انرژی مفیدشان صرف گذران زندگی می شود.

اغلب ناشران به علت مشکلاتی که خود دارند، سهم قابل ملاحظه ای را برای نویسنده در نظر نمی گیرند و به جز معدودی نویسنده علاقه مند، گرایش به انجام کارهای مناسب به نحو چشمگیری دیده نمی شود.

3. صنعت چاپ و نشر نداریم. برای کتاب خوب باید هزینه کرد. کتاب کمک آموزشی تا حدود زیادی به تصویر سازی و کیفیت مطلوب چاپ وابسته است. وقتی چاپ و نشر به سختی به پیش می رود، کدام ناشر می تواند برای تصویر سازی تخصصی هزینه کند و کدام تصویر گر به تخصص گرفتن در زمینه تصویر سازی علمی ترغیب می شود. همین معدود کارهای مناسبی هم که عرضه می شود، حاصل نپذیرفتن حق کپی رایت و اسکن کردن بی مهابای محصولات دیگران است که البته این امر نیز مانع رشد تصویرگری تخصصی و حرفه ای شدن نشر شده است.

4. آموزش کار چندان تخصصی محسوب نمی شود . تغییر و تحولات شتابزده در آموزش و پرورش، که به جریان کتاب های کمک آموزشی آسیب جدی وارد می کند، تاحدود زیادی حاصل کمبود نیروی متخصص است. البته، نیروهای باتجربه و خوش فکری در آموزش و پرورش داریم، اما تعداد افرادی که به صورت آکادمیک در شاخه های مختلف آموزش تحصیل کرده باشند، بسیار اندک هستند. جای متخصص آموزش شیمی( نه کارشناس شیمی)، متخصص آموزش زیست شناسی، متخصص آموزش فیزیک یا متخصص آموزش علوم که هرکدام تا مقطع دکترا در دانشگاه های خارج تدریس می شوند، در آموزش و پرورش ما خالی است. در آموزش و پرورش ما تعدادی معلم باسابقه و علاقمند وجود دارد که به همراهی تعدادی متخصص جوان در شاخه های مختلف آموزش نیاز دارند.

5. برنامه آموزشی و استانداردهای تعریف شده ای وجود ندارد. متاسفانه هنوز استانداردهای آموزشی تعریف شده ای نداریم و به جای آن که کتاب ها براساس برنامه آموزشی نوشته شوند، برنامه آموزشی براساس کتاب درسی نوشته می شود. در این سال ها به محصولات آموزشی دیگران توجه داشته ایم نه به فرایندی که به تولید آن محصولات انجامیده است. تا دیروز کتاب ها محتوا محور و کلاس ها معلم محور بودند و امروز همه جای دنیا به کتاب های فعالیت محور و به کلاس های دانش آموز محور روی آورده اند. ما هم نباید از این قافله عقب بمانیم، پس تلاش می کنیم به سرعت همین گونه شویم. آیا تا کنون مطالعه ای صورت گرفته است که کشورهای موفق با چه فرایندی و با چه راهکارهایی گذر از یک رویکرد آموزشی به رویکرد دیگر را با موفقیت نسبی طی کرده اند؟ ما بر آموزش فرایند علم تاکید می کنیم، اما فرایندی عمل نمی کنیم.

6. همه راه ها به کنکور ختم می شود. در پایان به عامل اصلی رسیدیم. تا زمانی که کنکور وجود دارد یا حداقل تا زمانی که به همین شیوه برگزار می شود، همین کتاب های به اصطلاح کنکوری برای دانش آموزان ما کفایت می کند! دانش آموزی که می خواهد در پایان تحصیلات متوسطه به چند پرسش چهار گزینه ای پاسخ دهد، چه نیازی به یادگیری فرایند علم دارد. چه نیازی دارد که او را با پرسش های باز( پرسش هایی که پاسخ سر راستی ندارند و خلاقیت دانش آموز را به کار می گیرند) به تفکر واداریم. چه جای این شعار ها که " هدف آموزش پر کردن ذهن نیست، بلکه نظم بخشیدن به آن است، "

پس اگر کتاب کمک آموزشی مناسب کم داریم، علت این است که به آن کمتر نیاز داریم. به خاطر داشته باشیم: “دانش آموزان آن چه را می آموزند که دغدغه آن را دارند و از کسانی می آموزند که دغدغه آن را دارند و کسانی که دغدغه آنان را دارند.” به راستی دغدغه چه چیزی را داریم؟

چشم انداز

برگذاری چند دوره جشنواره کتاب های کمک آموزشی ومعرفی کتاب های برتر، هر چند به نظر نمی رسد به تحول شگرفی در وضعیت کتاب های کمک آموزشی منجر شود، اما می تواند مسکنی بر دردی جانکاه باشد. تعریف دقیق تر شاخص های داوری ، حمایت بیشتر از نویسندگان و ناشران آثار کمک آموزشی مناسب، تبیین نقش و جایگاه کتاب های کمک آمو زشی در برنامه های آموزشی فعلی و راهنمایی معلم برای استفاده بهتر از این کتاب ها در کلاس درس، اثربخشی این مسکن را تقویت می کند.

مقاله‌های مرتبط

ساختار آموزشی کتاب احمد

میرزا عبدالرحیم تبریزی، پیشرو ساده‌سازی و گسترش دانش در ایران

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


CAPTCHA
::
دفعات مشاهده: 12882 بار   |   دفعات چاپ: 2571 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 206 بار   |   0 نظر
آموزش در ایران
Persian site map - English site map - Created in 0.07 seconds with 61 queries by YEKTAWEB 3977